مقدمه
روغن و چربی از مهمترین اجزای جیره طیور صنعتی هستند و نقش آنها بسیار فراتر از تأمین انرژی است. چربیها علاوه بر اینکه متراکمترین منبع انرژی در خوراک محسوب میشوند، اسیدهای چرب ضروری را تأمین میکنند، در جذب ویتامینهای محلول در چربی نقش دارند و میتوانند بر عملکرد و کیفیت محصولات طیور، مصرف خوراک و حتی ویژگیهای فیزیکی خوراک اثر بگذارند.
در جیرههای متداول طیور، بهویژه جیرههای بر پایه ذرت و سویا، بخش قابلتوجهی از انرژی از کربوهیدراتهای موجود در غلات و بخشی نیز از چربی طبیعی مواد اولیه تأمین میشود. با این حال، برای دستیابی به چگالی انرژی موردنظر، همیشه نمیتوان مقدار غلات را افزایش داد. فضای فرمولاسیون محدود است و افزایش یک ماده اولیه میتواند سهم سایر مواد مغذی را تحت تأثیر قرار دهد.
اینجاست که روغن اهمیت ویژهای پیدا میکند. روغن میتواند مقدار زیادی انرژی را در حجم و وزن نسبتاً کمی وارد جیره کند و به فرمولاتور اجازه دهد چگالی انرژی جیره را افزایش دهد، بدون آنکه مقدار زیادی از فضای فرمولاسیون را به خود اختصاص دهد.
با این حال، همه روغنها از نظر تغذیهای یکسان نیستند. نوع اسیدهای چرب، درجه اشباعیت، قابلیت هضم، وضعیت اکسیداسیون، کیفیت نگهداری و قیمت، همگی در تعیین ارزش واقعی یک منبع چربی نقش دارند.
بنابراین، برای شناخت نقش روغن در تغذیه طیور، ابتدا باید بدانیم روغن و چربی از چه موادی تشکیل شدهاند، چه تفاوتی بین منابع مختلف وجود دارد و سپس بررسی کنیم که این تفاوتها چگونه به انرژی، عملکرد و اقتصاد جیره ارتباط پیدا میکنند.
۱. روغن و چربی چیست؟
روغن و چربی در گروه بزرگتری از ترکیبات به نام لیپیدها (Lipids) قرار میگیرند. لیپیدها گروه متنوعی از ترکیبات هستند که ویژگی مشترک بسیاری از آنها، نامحلول بودن یا حلالیت بسیار کم در آب است. در تغذیه طیور، مهمترین شکل چربی، تریگلیسریدها (Triglycerides) هستند. تریگلیسرید از یک مولکول گلیسرول و سه اسید چرب تشکیل شده است.
اصطلاح «چربی» و «روغن» بیشتر به وضعیت فیزیکی این ترکیبات مربوط است:
- چربیها معمولاً در دمای محیط جامد یا نیمهجامد هستند.
- روغنها معمولاً در دمای محیط مایع هستند.
این تفاوت عمدتاً ناشی از ترکیب اسیدهای چرب آنها، بهخصوص نسبت اسیدهای چرب اشباع و غیراشباع، است. بنابراین، روغن و چربی از نظر ماهیت شیمیایی در یک خانواده قرار دارند و تفاوت آنها بیشتر در ویژگی فیزیکی و ترکیب اسیدهای چرب است.
۲. ساختار شیمیایی روغن و چربی
۲.۱. تریگلیسرید
تریگلیسرید ساختار اصلی بسیاری از روغنها و چربیهای خوراکی است.
به زبان ساده: یک گلیسرول + سه اسید چرب = یک تریگلیسرید
اسیدهای چرب مختلف میتوانند به گلیسرول متصل شوند. به همین دلیل، دو روغن از نظر ترکیب اسیدهای چرب و ویژگیهای تغذیهای متفاوت هستند. بنابراین، هنگام ارزیابی یک روغن باید بدانیم از چه اسیدهای چربی تشکیل شده است.
۲.۲. اسیدهای چرب
اسیدهای چرب اجزای اصلی تشکیلدهنده تریگلیسرید هستند. آنها از یک زنجیره کربنی تشکیل شدهاند که در یک انتها گروه کربوکسیل قرار دارد. طول زنجیره و تعداد پیوندهای دوگانه، ویژگیهای اسید چرب را تعیین میکند. برای مثال:
- پالمیتیک اسید = 16:0
- استئاریک اسید = 18:0
- اولئیک اسید = 18:1
- لینولئیک اسید = 18:2
- آلفا-لینولنیک اسید = 18:3
* در این نامگذاری، عدد اول تعداد اتمهای کربن و عدد دوم تعداد پیوندهای دوگانه را نشان میدهد.
۳. انواع اسیدهای چرب
۳.۱. اسیدهای چرب اشباع؛ SFA
اسیدهای چرب اشباع فاقد پیوند دوگانه هستند.
دو نمونه مهم آنها عبارتاند از:
- پالمیتیک اسید (16:0)
- استئاریک اسید (18:0)
منابعی مانند روغن پالم و بسیاری از چربیهای حیوانی سهم بیشتری از اسیدهای چرب اشباع دارند. در مقایسه با اسیدهای چرب غیراشباع، اسیدهای چرب اشباع معمولاً نقطه ذوب بالاتری دارند و وجود آنها در مقدار زیاد میتواند بر ویژگی فیزیکی و قابلیت هضم چربی اثر بگذارد.
۳.۲. اسیدهای چرب غیراشباع
این اسیدهای چرب دارای یک یا چند پیوند دوگانه هستند و شامل دو گروه زیر هستند:
MUFA
این اسیدهای چرب دارای یک پیوند دوگانه هستند. مهمترین نمونه آن اولئیک اسید (18:1) است. روغن کانولا و برخی منابع گیاهی و حیوانی مقدار قابلتوجهی اولئیک اسید دارند.
PUFA
این اسیدهای چرب دارای دو یا چند پیوند دوگانه هستند. دو نمونه مهم:
- لینولئیک اسید (18:2 n-6)
- آلفا-لینولنیک اسید (18:3 n-3)
روغن سویا، ذرت و آفتابگردان از منابع غنیتر از اسیدهای چرب این دسته هستند. PUFA از نظر تغذیهای اهمیت زیادی دارند، اما یک ویژگی مهم نیز دارند: هرچه تعداد پیوندهای دوگانه بیشتر باشد، حساسیت اسید چرب به اکسیداسیون نیز بیشتر میشود.
۴. اسیدهای چرب ضروری در طیور
پرندگان توانایی ساخت برخی اسیدهای چرب را ندارند و باید آنها را از طریق خوراک دریافت کنند. یکی از دلایلی که چربی برای پرندگان ضروری است، تأمین همین اسیدهای چرب ضروری است.
لینولئیک اسید (n-6 18:2) مهمترین اسید چرب ضروری شناختهشده در تغذیه طیور است. این اسید چرب در ساختار غشای سلولی و تولید برخی ترکیبات فعال متابولیکی نقش دارد. آلفا-لینولنیک اسید (18:3 n-3) نیز در متابولیسم اسیدهای چرب امگا-۳ اهمیت دارد.
بنابراین، چربی جیره صرفاً یک منبع انرژی نیست؛ بلکه نوع اسیدهای چرب موجود در چربی نیز از نظر تغذیهای اهمیت دارد.
۵. منابع متداول چربی در خوراک طیور
چربی مورد استفاده پرنده از دو مسیر وارد جیره میشود:
مواد اولیهای مانند ذرت، کنجاله سویا و برخی دیگر از مواد خوراکی بهطور طبیعی دارای مقداری چربی هستند.
برای افزایش انرژی جیره یا اصلاح ترکیب اسیدهای چرب، منابع چربی بهصورت مستقیم به فرمول اضافه میشوند. مهمترین منابع مورد استفاده عبارتاند از:
- روغن سویا
- روغن ذرت
- روغن آفتابگردان
- روغن کانولا
- چربی طیور
- پیه گاوی
- سایر چربیها و روغنهای حاصل از صنایع غذایی و فرآوری مواد اولیه
انتخاب بین این منابع به قیمت، کیفیت، ترکیب اسیدهای چرب، قابلیت هضم و ارزش انرژی آنها بستگی دارد.
۶. ترکیب اسیدهای چرب منابع متداول
ترکیب اسیدهای چرب منابع مختلف با یکدیگر تفاوت زیادی دارد.
این جدول یک نکته مهم را نشان میدهد: «روغن» یک ماده واحد از نظر تغذیهای نیست. برای مثال، روغن سویا و آفتابگردان مقدار بالایی لینولئیک اسید دارند، کانولا اولئیک اسید بیشتری دارد و چربیها سهم بالاتری از اسیدهای چرب اشباع دارند. این تفاوتها میتوانند بر قابلیت هضم، پایداری اکسیداتیو و ترکیب اسیدهای چرب محصول نهایی اثر بگذارند.
۷. ارتباط ترکیب اسیدهای چرب با قابلیت هضم
قابلیت هضم چربی تحت تأثیر عوامل متعددی قرار دارد که یکی از مهمترین آنها ترکیب اسیدهای چرب است. بهطور کلی، چربیهای غنیتر از اسیدهای چرب غیراشباع معمولاً نسبت به چربیهای بسیار اشباع قابلیت هضم مطلوبتری دارند. این موضوع در پرندگان جوان اهمیت بیشتری پیدا میکند، زیرا سیستم هضم و استفاده از چربی در سنین پایین هنوز به بلوغ کامل نرسیده است.
در مقابل، چربیهایی که مقدار زیادی اسیدهای چرب اشباع با زنجیره بلند دارند، بهخصوص در شرایط خاص، میتوانند قابلیت هضم پایینتری داشته باشند.
علاوه بر اشباعیت، مواردی مانند: طول زنجیره اسید چرب، موقعیت اسیدهای چرب در تریگلیسرید، نسبت اسیدهای چرب اشباع به غیراشباع، سن پرنده، مقدار چربی جیره و ترکیب کلی جیره بر استفاده از چربی اثر میگذارند.
بنابراین، ارزش یک منبع چربی را نباید تنها با مقدار انرژی آن تعیین کرد.
۸. چرا روغن در خوراک طیور صنعتی استفاده میشود؟
۸.۱. افزایش چگالی انرژی جیره
چگالی انرژی جیره به مقدار انرژی قابلاستفادهای گفته میشود که در واحد وزن مشخصی از خوراک وجود دارد. افزایش این چگالی، بهویژه از طریق روغن، دو اثر مجزا اما مرتبط بر جیره و پرنده دارد: از یک سو بر نحوهی تخصیص فضای فرمولاسیون بین مواد اولیه مختلف اثر میگذارد، و از سوی دیگر بر رفتار پرنده در تنظیم مصرف خوراک تأثیر میگذارد. در ادامه، این دو جنبه بهطور جداگانه بررسی میشوند.
۸.۱.۱. هزینه فضا
چربیها متراکمترین منبع انرژی در خوراک هستند. از نظر انرژی ناخالص، هر گرم چربی حدود ۹ کیلوکالری انرژی دارد، در حالی که پروتئین و کربوهیدراتها حدود ۴ کیلوکالری در گرم دارند. البته در تغذیه طیور، معیار اصلی انرژی متابولیسمی (ME) است و مقدار انرژی قابل استفاده به نوع منبع چربی و قابلیت هضم آن بستگی دارد.
در جیرههای متداول ذرت–سویا، بخش عمده انرژی از غلات و بهویژه نشاسته ذرت تأمین میشود. ذرت و کنجاله سویا همچنین مقداری چربی طبیعی وارد جیره میکنند؛ اما اگر نیاز به افزایش بیشتر انرژی وجود داشته باشد، افزایش صرفِ مقدار ذرت همیشه بهترین راهکار نیست.
روغن میتواند مقدار زیادی انرژی را در وزن نسبتاً کمی از خوراک وارد کند. بنابراین، با افزودن روغن میتوان چگالی انرژی جیره را افزایش داد، بدون اینکه مقدار زیادی از فضای فرمولاسیون به خود اختصاص یابد. این ویژگی به فرمولاتور اجازه میدهد فضای جیره را برای سایر مواد مغذی و مواد اولیه مورد نیاز حفظ کند.
۸.۱.۲. کاهش مصرف خوراک
افزایش چگالی انرژی جیره میتواند به تأمین انرژی مورد نیاز پرنده از مقدار کمتری خوراک کمک کند. پرنده تا حدی مصرف خوراک خود را بر اساس نیاز انرژی تنظیم میکند؛ بنابراین، زمانی که انرژی جیره افزایش مییابد، مقدار انرژی مورد نیاز میتواند با مصرف حجم کمتری از خوراک تأمین شود.
این موضوع بهویژه در شرایطی که مصرف خوراک محدود میشود اهمیت دارد. در چنین شرایطی، روغن با افزایش انرژی در واحد وزن خوراک، امکان میدهد پرنده انرژی بیشتری را از مقدار مشخصی خوراک دریافت کند و نیاز انرژی خود را با مصرف خوراک کمتر تأمین نماید.
۸.۲. تأمین اسیدهای چرب ضروری
مهمترین اسید چرب ضروری در تغذیه طیور لینولئیک اسید (18:2 n-6) است. روغنهای گیاهی مانند روغن سویا و روغن ذرت منابع مناسبی از این اسید چرب هستند. بنابراین بخشی از اهمیت روغن، مستقل از نقش آن بهعنوان منبع انرژی، به پروفایل اسیدهای چرب آن مربوط میشود.
۸.۳. کمک به جذب ویتامینهای محلول در چربی
ویتامینهای A، D، E و K محلول در چربی هستند. وجود چربی کافی در جیره به فرآیند هضم و جذب این ویتامینها کمک میکند.
۸.۴. حفظ تعادل انرژی و پروتئین
در تنظیم جیره، تعادل بین انرژی و پروتئین اهمیت زیادی دارد. افزایش انرژی جیره نباید بهگونهای باشد که تعادل مواد مغذی به هم بخورد. برای مثال، ذرت علاوه بر اینکه منبع مهم انرژی است، مقداری پروتئین نیز دارد. بنابراین اگر بخواهیم برای افزایش انرژی، مقدار زیادی ذرت به جیره اضافه کنیم، همزمان مقدار پروتئین و سایر مواد مغذی جیره نیز تغییر خواهد کرد. در نتیجه، نمیتوان تمام افزایش انرژی موردنیاز را صرفاً با افزایش ذرت تأمین کرد و انتظار داشت تعادل انرژی و پروتئین جیره همچنان حفظ شود.
در این شرایط، استفاده از روغن میتواند امکان افزایش چگالی انرژی جیره را بدون افزایش قابلتوجه مقدار مواد پروتئینی همراه با آن فراهم کند. با این حال، مقدار روغن باید بر اساس نیاز انرژی و در کنار سطح مناسب پروتئین و اسیدهای آمینه، در چارچوب تعادل کلی جیره تعیین شود.
۸.5. کمک به کیفیت فیزیکی خوراک
روغن علاوه بر ارزش تغذیهای، در فرآوری خوراک نیز کاربرد دارد و میتواند بر ویژگیهایی مانند کاهش گردوغبار، روانکنندگی تجهیزات و ویژگیهای پلت اثر بگذارد. با این حال، افزایش بیش از حد روغن نیز میتواند در برخی شرایط فرآیند پلتسازی و کیفیت فیزیکی خوراک را نامطلوب کند.
۸.6. تأثیر بر کیفیت گوشت و تخممرغ
پروفایل اسیدهای چرب جیره میتواند بر ترکیب اسیدهای چرب بافتهای بدن و محصولات طیور اثر بگذارد. به همین دلیل، انتخاب منبع روغن میتواند در برنامههای تغذیهای با هدف تغییر ترکیب اسیدهای چرب گوشت یا تخممرغ مورد استفاده قرار گیرد.
۹. هضم و جذب لیپیدها
هضم لیپید در دستگاه گوارش پرنده یک فرآیند چندمرحلهای است. ابتدا لیپید به کمک نمکهای صفراوی امولسیون میشود. این فرآیند باعث میشود قطرات بزرگ چربی به قطرات کوچکتر تبدیل شوند و سطح تماس آنها با آنزیمهای گوارشی افزایش یابد.
سپس آنزیم لیپاز پانکراس تریگلیسریدها را تجزیه میکند. محصولات حاصل از هضم لیپیدها همراه با نمکهای صفراوی ساختارهایی به نام میسل ایجاد میکنند. میسلها انتقال ترکیبات حاصل از هضم را به سطح سلولهای روده تسهیل میکنند.
۱۰. شاخصهای ارزیابی کیفیت روغن
برای ارزیابی کیفیت روغن از شاخصهای مختلفی استفاده میشود.
۱۱. مقدار مصرف روغن در جیره طیور
مقدار روغن مورد استفاده در جیره یک عدد ثابت نیست. این مقدار به عوامل مختلفی وابسته است، از جمله:
- سن پرنده
- نوع پرنده
- سطح انرژی موردنظر
- چربی موجود در مواد اولیه
- نوع روغن
- قیمت مواد اولیه
- شرایط آبوهوایی
- شکل خوراک
- فرآیند تولید
- اهداف عملکردی
به همین دلیل، ابتدا باید میزان چربی طبیعی واردشده از مواد اولیه محاسبه شود و سپس مقدار روغن افزودهشده بر اساس نیاز واقعی جیره تعیین شود. در اینجا نیز باید بین حداقل نیاز تغذیهای به چربی و مقدار روغن مورد نیاز برای رسیدن به چگالی انرژی اقتصادی مطلوب تفاوت قائل شد.
۱۲. محدودیت فضای فرمولاسیون و نقش روغن در جیرههای ذرت–سویا
در طراحی جیره طیور، فرمولاسیون در یک فضای محدود انجام میشود؛ بهگونهای که مجموع مواد اولیه باید به ۱۰۰ درصد برسد. هر ماده اولیه نیز همزمان چندین شاخص تغذیهای، ازجمله انرژی، پروتئین، اسیدهای آمینه، چربی، اسیدهای چرب، کلسیم، فسفر و فیبر را تحت تأثیر قرار میدهد. بنابراین، انتخاب روغن یا هر منبع انرژی دیگر تنها به مقدار انرژی آن مربوط نیست، بلکه باید اثر آن بر فضای فرمولاسیون، نسبت انرژی به اسیدهای آمینه، تأمین اسیدهای چرب ضروری، جذب ویتامینهای محلول در چربی و ویژگیهای محصول نیز در نظر گرفته شود.
۱۲.۱. تأمین چربی و اسیدهای چرب از ذرت و کنجاله سویا
ذرت و کنجاله سویا، علاوه بر تأمین انرژی، پروتئین و اسیدهای آمینه، مقداری چربی و اسیدهای چرب نیز وارد جیره میکنند. ذرت معمولاً حدود ۳٫۵ تا ۴ درصد چربی خام دارد، درحالیکه میزان چربی کنجاله سویا به نوع فرآوری و مقدار روغن باقیمانده در آن وابسته است و معمولاً در محدوده ۱ تا ۱٫۵ درصد قرار دارد. بنابراین، در جیرههای متداول ذرت–سویا، مقدار قابلتوجهی چربی خام و اسید لینولئیک وارد جیره میشود.
در بسیاری از شرایط، این مقدار چربی طبیعی برای تأمین نیاز پایه پرنده به اسیدهای چرب ضروری، فراهمکردن بستر مناسب برای جذب ویتامینهای محلول در چربی و پشتیبانی از عملکردهای طبیعی غشای سلولی کافی است. بااینحال، مقدار واقعی چربی و اسید لینولئیک جیره به عواملی مانند درصد ذرت و کنجاله سویا، نوع کنجاله سویا، میزان روغن باقیمانده در آن، کیفیت مواد اولیه و سایر اجزای جیره بستگی دارد. بنابراین، کفایت این ترکیبات باید بر اساس آنالیز مواد اولیه و محاسبه جیره بررسی شود و نمیتوان برای همه جیرهها یک مقدار ثابت در نظر گرفت.
۱۲.۲. محدودیت فضا در جیرههای جوجه گوشتی
در جوجههای گوشتی، هدف معمولاً دستیابی به رشد سریع، بازده مطلوب غذایی و کمترین ضریب تبدیل غذایی است. به همین دلیل، جیره باید ضمن تأمین پروتئین و اسیدهای آمینه کافی، چگالی انرژی مناسبی نیز داشته باشد. ذرت یکی از منابع مهم انرژی در جیره طیور است، اما افزایش بیش از حد آن برای بالا بردن انرژی جیره با محدودیت فضای فرمولاسیون همراه است. افزایش ذرت میتواند فضای لازم برای کنجاله سویا، منابع معدنی، اسیدهای آمینه سنتزی و سایر افزودنیهای ضروری را کاهش دهد و نسبت انرژی به اسیدهای آمینه را نیز از محدوده مطلوب خارج کند.
در این شرایط، روغن یا چربی خالص به دلیل انرژی زیاد در واحد وزن، ابزاری مؤثر برای افزایش چگالی انرژی جیره است؛ زیرا مقدار نسبتاً کمی از آن میتواند انرژی جیره را افزایش دهد، بدون آنکه فضای زیادی را اشغال کند. بنابراین، استفاده از روغن در جیره جوجه گوشتی را باید بیش از آنکه یک نیاز مطلق فیزیولوژیک بدانیم، یک راهکار فرمولاسیونی برای دستیابی به چگالی انرژی بالا و حفظ تعادل انرژی با اسیدهای آمینه تلقی کنیم.
در جیرههای معمول، میزان افزودن روغن ممکن است تقریباً در محدودههای زیر قرار گیرد:
- آغازین: حدود ۰٫۵ تا ۱٫۵ درصد
- رشد: حدود ۱٫۵ تا ۳ درصد
- پایانی: حدود ۲٫۵ تا ۴٫۵ درصد
این مقادیر ثابت و الزامی نیستند و به انرژی مواد اولیه، هدف انرژی جیره، قیمت نهادهها، کیفیت چربی، قابلیت هضم و محدودیتهای کارخانه خوراک بستگی دارند.
۱۲.۳. آیا در صورت وجود منبع انرژی غیرروغنی، حذف روغن از جیره گوشتی امکانپذیر است؟
اگر منبع انرژی غیرروغنی مناسبی در اختیار باشد و هدف اصلی فقط تأمین انرژی نباشد، میتوان بخشی یا حتی تمام روغن افزودهشده را از جیره جوجه گوشتی حذف کرد؛ مشروط بر اینکه جیره نهایی همچنان الزامات زیر را برآورده کند:
۱. انرژی قابل متابولیسم مورد نیاز پرنده تأمین شود؛
۲. نسبت انرژی به اسیدهای آمینه، بهویژه لیزین و متیونین، در محدوده مناسب باقی بماند؛
۳. مقدار چربی خام و اسید لینولئیک از سطح مورد نیاز کمتر نشود؛
۴. جذب ویتامینهای محلول در چربی مختل نشود؛
۵. حجم جیره برای گنجاندن سایر مواد ضروری کافی باشد؛
۶. کاهش احتمالی قابلیت هضم انرژی یا افزایش مصرف خوراک، عملکرد اقتصادی را تضعیف نکند.
درنتیجه، روغن افزودهشده برای تأمین حداقل نیاز اسیدهای چرب ضروری یا جذب ویتامینها همیشه الزامی نیست؛ زیرا چربی موجود در ذرت و کنجاله سویا ممکن است این نیاز پایه را تأمین کند. اهمیت اصلی روغن در جوجه گوشتی معمولاً به افزایش چگالی انرژی، بهبود تعادل انرژی با اسیدهای آمینه و گاهی بهبود قابلیت هضم و کیفیت فیزیکی خوراک مربوط میشود. بنابراین، اگر منبع انرژی غیرروغنی بتواند انرژی و سایر محدودیتهای فرمولاسیون را بهخوبی پوشش دهد، حذف روغن از نظر تئوری امکانپذیر است، اما باید با محاسبه دقیق و ارزیابی عملکرد انجام شود.
۱۲.۴. نقش روغن در جیره مرغ تخمگذار
در مرغ تخمگذار، روغن افزودهشده الزاماً برای تأمین کل انرژی جیره استفاده نمیشود. در بسیاری از جیرههای متداول ذرت–سویا، سطح انرژی مورد نیاز مرغ تخمگذار را میتوان بدون افزودن روغن خالص نیز تأمین کرد؛ بهویژه زمانی که هدف، صرفاً تأمین انرژی و حفظ حداقل نیازهای اسیدهای چرب اهمیت داشته باشد:
- تأمین یا افزایش اسید لینولئیک جیره
- افزایش چگالی انرژی بدون اشغال فضای زیاد در فرمولاسیون
اسید لینولئیک در متابولیسم لیپیدها و تشکیل اجزای زرده نقش دارد و سطح آن میتواند بر وزن تخممرغ، بهویژه وزن زرده و در نتیجه وزن نهایی تخممرغ، اثر بگذارد. البته پاسخ وزن تخممرغ فقط به روغن یا اسید لینولئیک وابسته نیست و عواملی مانند سن گله، ژنتیک، وزن بدن، میزان مصرف خوراک، انرژی، پروتئین، اسیدهای آمینه و وضعیت تولید نیز مؤثر هستند.
در آغاز دوره تولید و نزدیک پیک، ممکن است افزایش اسید لینولئیک جیره از طریق افزودن روغنهای غنی از این اسید چرب، در صورت پایینبودن سطح پایه جیره، به افزایش سریعتر وزن تخممرغ کمک کند. در مقابل، در اواخر دوره تولید که وزن تخممرغ بهطور طبیعی افزایش مییابد، کنترل اسید لینولئیک و جلوگیری از افزایش بیش از حد چربی جیره میتواند در مدیریت وزن تخممرغ و کاهش فشار واردشده بر کیفیت پوسته مفید باشد. بااینحال، کیفیت پوسته بهطور مستقیم بیشتر تحت تأثیر کلسیم، فسفر قابلاستفاده، ویتامین D، اندازه ذرات کلسیم، تعادل اسید–باز، سن گله و وضعیت سلامت پرنده است؛ بنابراین نباید کنترل وزن تخممرغ را تنها به کاهش روغن نسبت داد.
مقادیر معمول روغن در جیره مرغ تخمگذار ممکن است بهصورت تقریبی شامل موارد زیر باشد:
- ابتدای تولید تا پیک: حدود ۱ تا ۲ درصد، در صورت نیاز به افزایش انرژی یا اسید لینولئیک؛
- اواسط تا اواخر تولید: صفر تا حدود ۰٫۷۵ درصد، بسته به سطح اسید لینولئیک جیره، وزن تخممرغ و شرایط اقتصادی.
۱۲.۵. آیا چربی موجود در ذرت و کنجاله سویا برای مرغ تخمگذار کافی است؟
در بسیاری از جیرههای ذرت–سویا، چربی طبیعی میتواند برای تأمین نیاز پایه پرنده به اسیدهای چرب ضروری کافی باشد. همچنین، اگر سطح اسید لینولئیک جیره در محدوده مناسب قرار داشته باشد، برای جذب ویتامینهای محلول در چربی نیز الزاماً به افزودن روغن خالص نیاز نیست.
بااینحال، این موضوع به معنای آن نیست که چربی طبیعی ذرت و کنجاله سویا همیشه برای مدیریت وزن تخممرغ کافی است. اگر هدف فقط حفظ عملکرد طبیعی، تأمین نیاز اسیدهای چرب و جذب ویتامینها باشد، جیره ذرت–سویا ممکن است بدون روغن افزوده نیز کفایت کند. اما اگر هدف، افزایش سریعتر وزن تخممرغ در ابتدای تولید یا تنظیم دقیق وزن تخممرغ از طریق افزایش اسید لینولئیک باشد، ممکن است افزودن روغن غنی از لینولئیک ضروری یا دستکم مفید باشد.
به بیان دیگر، روغن در مرغ تخمگذار بیشتر یک ابزار مدیریتی است تا یک الزام مطلق تغذیهای. نیاز به آن باید بر اساس سطح اسید لینولئیک جیره پایه، وزن تخممرغ، سن گله، مصرف خوراک و هدف تولید تعیین شود.
۱۳. جمعبندی
روغن و چربی در جیره طیور صنعتی تنها یک منبع انرژی نیستند. روغن علاوه بر افزایش چگالی انرژی جیره، میتواند اسیدهای چرب ضروری را تأمین کند، به جذب ویتامینهای محلول در چربی کمک کند، بر قابلیت هضم و استفاده از انرژی اثر بگذارد و در بهبود برخی ویژگیهای فیزیکی خوراک و کیفیت محصولات نیز نقش داشته باشد. بنابراین، ارزش یک منبع چربی باید بر اساس مجموعه این ویژگیها و نه صرفاً مقدار انرژی آن ارزیابی شود.
از طرف دیگر، برای تأمین انرژی جیره الزاماً به روغن نیاز نداریم. انرژی موردنیاز طیور را میتوان از منابع مختلف، بهویژه غلاتی مانند ذرت، نیز تأمین کرد. در یک جیره متعادل ذرت و کنجاله سویا علاوه بر تأمین انرژی و پروتئین، مقداری چربی و اسیدهای چرب موردنیاز پرنده را نیز فراهم میکنند. بنابراین استفاده از روغن افزودهشده باید بر اساس نیاز واقعی جیره، سطح چربی طبیعی مواد اولیه، مشخصات اسیدهای چرب، قابلیت هضم و در نهایت اقتصاد جیره تعیین شود.
به بیان ساده، سؤال در فرمولاسیون جیره فقط این نیست که «چگونه انرژی بیشتری تأمین کنیم؟»؛ بلکه باید پرسید این انرژی را از چه منبعی، با چه هزینهای و با چه اثری بر تعادل سایر مواد مغذی جیره تأمین کنیم؟
در شرایطی که افزایش انرژی جیره با غلات باعث برهم خوردن تعادل پروتئین و اسیدهای آمینه یا اشغال فضای بیش از حد در فرمولاسیون شود، روغن میتواند گزینه مناسبی برای افزایش چگالی انرژی باشد. اما اگر هدف تنها تأمین انرژی باشد و منابع ارزانتر بتوانند نیاز انرژی و سایر نیازهای تغذیهای پرنده را بهصورت متعادل تأمین کنند، الزاماً استفاده بیشتر از روغن توجیه اقتصادی نخواهد داشت.
در نهایت، روغن زمانی ارزش واقعی خود را نشان میدهد که علاوه بر انرژی، مزایای تغذیهای و اقتصادی آن در کنار کل جیره در نظر گرفته شود.