مقدمه
با توجه به رشد روزافزون جمعیت، نیاز به تأمین مواد غذایی نیز بهطور مستمر افزایش یافته است. این موضوع سبب شده است تا صنایع تولید مواد غذایی به سمت روشهای پرورش صنعتی حرکت کنند؛ رویکردی که هدف اصلی آن دستیابی به بیشترین بهرهوری با استفاده از کمترین فضا و منابع است. در این میان، صنعت طیور بهعنوان یکی از مهمترین منابع تأمین پروتئین حیوانی، بهویژه از طریق تولید گوشت سفید و تخممرغ، جایگاه ویژهای پیدا کرده است.
دستیابی به بالاترین سطح بهرهوری در این صنعت، حاصل تعامل سه عامل اصلی است: ژنتیک، تغذیه و مدیریت. در این مقاله، تمرکز اصلی بر بحث تغذیه و نیازمندیهای جیرهای طیور خواهد بود.
تغذیه و نیازمندیهای آن
تغذیه به معنای تامین و ایجاد تعادل بین نیازهای تغذیهای طیور و جیره غذایی است؛ به این معنا که جیره باید متناسب با نیازهای پرنده تنظیم شود. این نیاز تغذیهای بسته به گونه، نژاد، سن، جنس، وزن بدن، سرعت رشد، وضعیت تولید، شرایط محیطی و کیفیت مواد اولیه متفاوت است.
با وجود این تنوع و نیاز به ترکیبی متعادل و متناسب با هر شرایط، بهطور کلی تمامی طیور پنج نیاز اساسی دارند:
تغذیه و نیازمندیهای آن
تغذیه به معنای تامین و ایجاد تعادل بین نیازهای تغذیهای طیور و جیره غذایی است؛ به این معنا که جیره باید متناسب با نیازهای پرنده تنظیم شود. این نیاز تغذیهای بسته به گونه، نژاد، سن، جنس، وزن بدن، سرعت رشد، وضعیت تولید، شرایط محیطی و کیفیت مواد اولیه متفاوت است.
با وجود این تنوع و نیاز به ترکیبی متعادل و متناسب با هر شرایط، بهطور کلی تمامی طیور پنج نیاز اساسی دارند:
در ادامه این مقاله، به کارکرد هر یک از این عوامل و منابع تأمین آنها پرداخته میشود. همچنین تامین و نحوه تعادل این نیازها در سه گروه مرغ گوشتی، مرغ تخمگذار و بوقلمون گوشتی بررسی خواهد شد.
1. انرژی
انرژی را میتوان سوخت بدن مرغ و در واقع پول رایج تغذیه دانست. پرنده از انرژی برای انجام فعالیتهای حیاتی مانند حفظ دمای بدن، حرکت، رشد بافتها، تولید تخممرغ و پاسخ ایمنی¹ استفاده میکند.
این انرژی بهطور معمول از کربوهیدراتها (مانند نشاسته موجود در غلات) و لیپیدها (مانند چربیها و روغنها) تأمین میشود.
در صورتیکه انرژی جیره کمتر از نیاز پرنده باشد، رشد کاهش مییابد و پرنده ممکن است برای تأمین انرژی موردنیاز خود، از منابع پروتئینی استفاده کند. در مقابل، مصرف بیش از حد انرژی، بهویژه در شرایط کمتحرکی، میتواند منجر به افزایش ذخیره چربی در بدن و کاهش کارایی و تولید شود. از سوی دیگر، نیاز به انرژی در طول دوره پرورش ثابت نیست؛ بهطور مثال، یک جوجه یکروزه با مرغی که در پایان دوره پرورش و آماده کشتار است، نیازهای یکسانی به انرژی ندارند.
2. پروتئینها و اسیدهای آمینه
اگر انرژی را سوخت بدن مرغ بدانیم، پروتئینها و اسیدهای آمینه را میتوان مصالح ساختمانی بدن مرغ دانست. اسیدهای آمینه همان واحدهای سازنده پروتئین هستند که برای تغذیه طیور بهصورت خالص در اختیار قرار میگیرند. در تغذیه طیور، مقدار کل پروتئین به تنهایی کافی نیست، بلکه کیفیت پروتئینها و تعادل اسیدهای آمینه آن نیز اهمیت ویژهای دارد.
پروتئینها و اسیدهای آمینه در ساخت و ترمیم بافت، رشد عضلات، تشکیل پرها، تولید تخممرغ و ساخت بسیاری از ترکیبات ضروری بدن مانند هورمونها نقش دارند.
اسیدهای آمینه به دو دسته ضروری و غیرضروری تقسیم میشوند:
اسیدهایی هستند که بدن پرنده یا قادر به ساخت آنها نیست
یا نمیتواند آنها را به مقدار کافی بسازد. مانند:
اسیدهایی هستند که به میزان نیاز پرنده در بدن او ساخته میشوند.
مانند:
- متیونین
- لیزین
- ترئونین
- والین
- آرژنین
- تریپتوفان
اسیدهایی هستند که به میزان نیاز پرنده در بدن او ساخته میشوند.
مانند:
- گلایسین
- سرین
- پرولین
- گلوتامات
منبع تأمین این مواد از دو دسته گیاهی و حیوانی است. منابع گیاهی شامل انواع کنجالهها، بهویژه کنجاله سویا، گلوتن ذرت و… است؛ و منابع حیوانی شامل پودر گوشت و پودر ماهی و … میشود.
نکته مهم این است که کمبود حتی یکی از اسیدهای آمینه ضروری، حتی در صورت وجود کافی سایر اسیدهای آمینه، میتواند موجب کاهش رشد، افت کیفیت پرها، کاهش تولید و نامناسبشدن ضریب تبدیل خوراک شود
3. ویتامینها
ویتامینها ترکیبات آلی ضروری هستند که اگرچه طیور به مقدار کمی از آنها نیاز دارند، اما نبود یا کمبودشان میتواند آثار جدی بر سلامت و عملکرد پرنده بگذارد. این ترکیبات به دو دسته تقسیم میشوند:
- ویتامین A: سلامت بافتهای پوششی و بینایی
- ویتامین D: جذب کلسیم و فسفر
- ویتامین E: حفاظت از سلولها و عملکرد ایمنی
- ویتامین K: انعقاد خون
- ویتامینهای گروه B: سوختوساز انرژی، فعالیت سیستم عصبی، خونسازی و رشد طبیعی پرنده
تأمین ویتامینها از طریق مکملهای ویتامینی صورت میگیرد؛ چراکه میزان ویتامین موجود در اقلام خوراک (ذرت، کنجاله سویا و …) بسیار متفاوت است و نحوه نگهداری آنها نیز مشخص نیست، بنابراین نمیتوان صرفاً به تأمین طبیعی این مواد از مواد اولیه اتکا کرد.
4. مواد معدنی
مواد معدنی گروهی از عناصر شیمیایی غیرآلی هستند که برای تولید و حفظ سلامت استخوانبندی، رشد و عملکرد طبیعی پرنده ضروریاند. این عناصر به دو دسته عناصر پرنیاز (Macro) و عناصر کمنیاز (Micro) تقسیم میشوند.
کلسیم و فسفر برای رشد، استحکام استخوان و تشکیل پوسته تخممرغ اهمیت بالایی دارند. سدیم، پتاسیم و کلر نیز نقش مهمی در تنظیم مایعات بدن ایفا میکنند.
در کنار این عناصر، مجموعهای از عناصر ریزمغذی شامل روی، آهن، منگنز، مس، سلنیوم و ید نیز، با وجود نیاز کمتر بدن به آنها، در فرآیندهایی مانند رشد، خونسازی، ایمنی، باروری و فعالیت آنزیمها نقش مهمی دارند.
تأمین این عناصر از طریق مکملهای معدنی و اقلام جیره صورت میگیرد. تعادل برخی از این مواد در کنار یکدیگر به حفظ سلامت و ایمنی بدن پرنده کمک میکند؛ مانند تعادل کلسیم و فسفر، و تعادل پتاسیم، کلر و سدیم.
5. آب
آب شاید سادهترین بخش برنامه تغذیهای به نظر برسد، اما در واقع یکی از مهمترین نیازهای پرنده است. آب نقش اساسی در هضم خوراک، انتقال مواد مغذی، دفع مواد زائد، تنظیم دمای بدن و انجام واکنشهای زیستی دارد.
مقدار آب مصرفی پرنده معمولاً دو برابر مقدار خوراک مصرفی است. عواملی مانند افزایش دمای محیط، بالا بودن میزان نمک جیره، بیماریها و تولید میتوانند نیاز پرنده به آب را تغییر دهند.
در صورتیکه آب به مقدار کافی در دسترس نباشد یا کیفیت آن مناسب نباشد (مانند بالا بودن املاح یا آلودگی میکروبی)، مصرف خوراک و عملکرد گله نیز کاهش مییابد.
پس از بررسی این پنج نیاز اصلی، در ادامه به بررسی جداگانه نیازهای تغذیهای در سه گروه مرغ گوشتی، مرغ تخمگذار و بوقلمون گوشتی پرداخته میشود.
مرغ گوشتی
مرغ گوشتی یک ماشین تبدیل خوراک به گوشت است؛ هرچه تغذیه و مدیریت دقیقتر باشد، تبدیل خوراک به وزن زنده بهتر و اقتصادیتر خواهد بود.
مرغ گوشتی سرعت رشد بسیار بالایی دارد، در حالیکه سیستم قلبیریوی آن با این سرعت رشد متناسب نیست؛ به همین دلیل، تأمین دقیق و متعادل مواد مغذی اهمیت زیادی پیدا میکند. هرگونه کمبود یا عدم تعادل غذایی میتواند مستقیماً روی رشد، ضریب تبدیل، سلامت و سودآوری اثر بگذارد.
کیسه زرده در سه تا پنج روز اول پس از هچ²، منبع اصلی انرژی، چربی، پروتئین، ویتامینها و برخی عوامل ایمنی برای جوجه است و تا زمان شروع مصرف کافی دان، نیازهای اولیه آن را پشتیبانی میکند. دسترسی سریع جوجه به دان و آب باعث جذب بهتر کیسه زرده و جلوگیری از عفونت آن میشود.
نیازهای غذایی مرغ گوشتی در طول دوره پرورش ثابت نیست و با افزایش سن، وزن و سرعت رشد تغییر میکند. در روزهای ابتدایی، به دلیل رشد سریع بافتها و تکاملنیافتگی بخشهایی از دستگاه گوارش و فعالیت پایینتر آنزیمهای گوارشی و نمکهای صفراوی، هضم و جذب مواد مغذی محدودتر است؛ بنابراین جوجه به جیرهای با مواد مغذی باکیفیت و قابلهضمتر نیاز دارد. با افزایش سن و تکامل دستگاه گوارش، توانایی هضم و استفاده از مواد مغذی بهبود مییابد و نیازهای غذایی نیز متناسب با مرحله رشد تغییر میکند.
مرغ تخمگذار
مرغ تخمگذار به سویهها و گلههای مرغی گفته میشود که بهطور ژنتیکی و مدیریتی برای تولید اقتصادی و مستمر تخممرغ پرورش مییابند. هدف از پرورش آنها تولید تخممرغ خوراکی با کیفیت مناسب، تعداد کافی و هزینه تولید مطلوب است.
پرورش مرغ تخمگذار به دو دوره اصلی تقسیم میشود:
دوره اول، دوره پرورش یا رشد است که از روز اول تا ۱۷ الی ۱۸ هفتگی ادامه دارد. در این دوره جوجه به پولت3 تبدیل میشود و هدف اصلی، رسیدن گله به وزن بدن استاندارد، یکنواختی مناسب و آمادگی برای شروع تخمگذاری است.
مرحله pre-lay4 (پیش از تخمگذاری) یک «پل تغذیهای» محسوب میشود. جیره pre-lay برای انتقال پولت از جیره رشد به جیره تخمگذاری اهمیت دارد و به پرنده اجازه میدهد پیش از افزایش شدید نیاز کلسیم در دوران تولید تخم، از نظر تغذیهای آماده شود.
تغذیه و برنامه نوری باید در کنار هم دیده شوند، چراکه بلوغ جنسی پولت فقط به جیره وابسته نیست؛ افزایش طول روز و تحریک نوری، در کنار وزن مناسب بدن، شروع تخمگذاری را کنترل میکند. اگر پولت پیش از رسیدن به وزن مناسب تحت تحریک نوری قرار گیرد، ممکن است بلوغ جنسی زودتر از آمادگی کامل بدن اتفاق بیفتد.
دوره دوم، دوره تولید یا تخمگذاری، معمولاً از ۱۸ هفتگی آغاز میشود و بسته به سویه و شرایط گله تا حدود ۸۰ الی ۹۰ هفتگی یا بیشتر ادامه مییابد. هدف این دوره، دستیابی به تولید پایدار تخممرغ با کیفیت مناسب و راندمان اقتصادی مطلوب است.
نیازهای تغذیهای مرغ تخمگذار باید بر اساس سن، وزن بدن، میزان تولید، وزن تخممرغ، مصرف خوراک و دمای محیط تعیین شود. اصل مهم در تغذیه مرغ تخمگذار، توجه به دریافت روزانه مواد مغذی است؛ بنابراین جیره باید متناسب با مصرف واقعی خوراک و عملکرد گله تنظیم شود. برای مثال، در هوای سرد نیاز به انرژی افزایش مییابد، اما در هوای گرم، به دلیل کاهش مصرف خوراک، تراکم مواد مغذی جیره باید بیشتر شود. هدف جیره در مرغ تخمگذار، تعداد تخم، وزن تخم، توده تخم، کیفیت پوسته، ماندگاری تولید و سلامت مرغ است. در این میان، نسبت کلسیم به فسفر در دوره تخمگذاری اهمیت زیادی دارد.
بوقلمون گوشتی
پرورش بوقلمون گوشتی یکی از سودآورترین و در عین حال حساسترین شاخههای پرورش دام و طیور است. بوقلمونهای امروزی به دلیل اصلاح نژاد، سرعت رشد بسیار بالایی دارند؛ بهطوریکه یک بوقلمون نر در سنین آخر میتواند هفتهای حدود یک کیلوگرم وزن بگیرد. اما برای رسیدن به این وزن مطلوب و جلوگیری از تلفات، باید نیازهای غذایی و اصول نگهداری آن را بهدقت شناخت.
بوقلمون اهلی پرندهای با جثه بزرگ است که ضریب تبدیل و بازدهی گوشت فوقالعادهای دارد. دلایل اصلی محبوبیت پرورش این پرنده عبارتاند از:
- راندمان بینظیر گوشت سینه: بیش از ۳۰ درصد وزن کل لاشه بوقلمون را گوشت لذیذ و پرطرفدار سینه تشکیل میدهد.
- ارزش غذایی عالی: گوشت بوقلمون پروتئین بالایی دارد، چربی و کلسترول آن کم است و سرشار از آهن و ویتامینهاست.
- جایگزینی برای گوشت قرمز: گوشت ران بوقلمون بهعنوان جایگزین مناسبی برای گوشت قرمز مورد استفاده قرار میگیرد.
طول دوره پرورش بوقلمونهای نر (سنگین) ۱۸ تا ۲۴ هفته (حدود ۴.۵ تا ۵.۵ ماه) و وزن نهایی آنها ۱۸ تا ۲۴ کیلوگرم است. در مقابل، طول دوره پرورش بوقلمونهای ماده ۱۴ تا ۱۶ هفته (حدود ۳.۵ تا ۴ ماه) و وزن نهایی آنها ۹ تا ۱۲ کیلوگرم است.
رشد عضلات ران بوقلمون در سن ۱۴ هفتگی تقریباً متوقف میشود، اما رشد عضلات سینه تا سن ۱۸ هفتگی با سرعت بسیار بالا (روزانه حدود ۶۵ گرم) ادامه مییابد؛ به همین دلیل، برای سنگینشدن سینه نرها، دوره پرورش طولانیتری لازم است.
مدیریت محیطی سالن برای جوجه بوقلمونها، بهویژه از نظر نور و دما، اهمیت زیادی دارد. جوجهها در روزهای اول کمبینا و کمهوشاند و ممکن است دان و آب را پیدا نکنند، به همین دلیل باید در ۴۸ ساعت اول نور سالن را زیاد نگه داشت و دانخوریها را کنار آبخوریها قرار داد. دمای ایدهآل برای وزنگیری نیز ۱۰ تا ۱۶ درجه سانتیگراد است، و از آنجا که بوقلمونهای سنگین به گرما حساساند، در دمای بالای ۲۲ درجه، به ازای هر یک درجه افزایش دما، حدود ۱۰۰ گرم از وزن پرنده در زمان کشتار کاسته میشود. علاوه بر این، در سن ۱۰ تا ۱۴ هفتگی، دوره تاریکی طولانی و هجوم ناگهانی پرندهها به دان و آب پس از روشنایی میتواند باعث فلجی موقت شود؛ بنابراین برنامه نوری باید ملایم و اصولی طراحی شود.
در کنار مدیریت نور و دما، توجه به برخی مسائل بهداشتی و مدیریتی دیگر نیز ضروری است. از جمله اینکه ممکن است در سنین ۸ تا ۱۲ هفتگی، سندرم رانش و اسهال چسبناک (Flushing) بروز کند که گاهی با مصرف بیش از حد ترکیباتی مانند سولفات مس یا آب نامناسب تشدید میشود.
از سوی دیگر، یکی دیگر از جنبههای مهم مدیریت سالن، پنبندی (Penning) در ابتدای ورود جوجه به سالن است؛ به این معنا که سالن یا فضای پرورش به بخشهای مجزا و مشخص برای نگهداری گروههای مختلف بوقلمون تقسیم میشود. این کار با هدف کنترل تراکم، مدیریت بهتر گله، توزیع مناسب خوراک و آب، و کاهش رقابت و استرس بین پرندگان انجام میگیرد. یکی از بزرگترین اشتباهات در این زمینه، پرورش همزمان نر و ماده در یک پن است، زیرا نرها بسیار سریعتر و سنگینتر از مادهها رشد میکنند.
در مجموع، روند نیازهای تغذیهای بوقلمون گوشتی و مرغ گوشتی شباهتهای زیادی به یکدیگر دارند
نتیجهگیری
با توجه به آنچه گفته شد، تغذیه یکی از سه رکن اصلی تعیینکننده بهرهوری در صنعت طیور، در کنار ژنتیک و مدیریت، به شمار میرود. تأمین متعادل پنج نیاز اساسی، یعنی انرژی، پروتئین و اسیدهای آمینه، ویتامینها، مواد معدنی و آب، پیششرط دستیابی به رشد مطلوب، سلامت گله و راندمان اقتصادی تولید است.
همانطور که بررسی شد، این نیازها ثابت نیستند و متناسب با گونه، سن، جنس، وضعیت تولید و شرایط محیطی تغییر میکنند؛ به همین دلیل، جیرهنویسی نباید بر پایه یک الگوی یکسان برای همه شرایط انجام شود، بلکه باید بهطور مستمر با نیاز واقعی گله همسو باشد.
بررسی سه گروه مرغ گوشتی، مرغ تخمگذار و بوقلمون گوشتی نیز نشان میدهد که هدف تولید و ویژگیهای فیزیولوژیک هر گونه، مسیر تغذیه و مدیریت را تعیین میکند. در مرغ گوشتی و بوقلمون گوشتی، اولویت با تأمین سریع و متعادل مواد مغذی متناسب با سرعت رشد بالاست. در مرغ تخمگذار، توالی دورههای رشد و تولید و هماهنگی تغذیه با برنامه نوری اهمیت ویژهای دارد.
در نهایت، میتوان گفت دستیابی به بهرهوری مطلوب در صنعت طیور، مستلزم شناخت دقیق نیازهای تغذیهای در هر مرحله از دوره پرورش، توجه به ویژگیهای خاص هر گونه و سویه، و تنظیم جیرهای علمی، بهروز و منطبق با شرایط واقعی گله است.
لینک دریافت جداول مربوطه
نگارندگان:
- آقای مهندس کیارش استیری
- خانم دکتر چنور پورشاهمحمد
- خانم دکتر نسیم خداکرمزاده
- خانم ویدا غلامی
پاورقی
¹پاسخ ایمنی واکنش دفاعی بدن پرنده در برابر عوامل بیماریرا (مانند ویروسها و باکتریها) یا واکسن است که با تولید پادتن (آنتی بادی) و فعالسازی سلولهای دفاعی، مانع از ابتلا به بیماری و افت عملکرد گله میشود.
²هچ (Hatch) فرآیند خروج جوجه از تخم پس از تکمیل رشد جنینی و طی مراحل پایانی انکوباسیون در شرایط کنترلشده جوجهکشی است.
3پولت به مرغ مادهای گفته میشود که دوره رشد را طی کرده اما هنوز وارد دوره تخمگذاری نشده است؛ این اصطلاح معمولاً برای مرغهای تخمگذار در بازه سنی پیش از حدود ۱۸ هفتگی به کار میرود.
4 pre-lay به دوره کوتاهی پیش از آغاز تخمگذاری گفته میشود که در آن جیره غذایی پرنده بهتدریج از جیره دوره رشد به جیره دوره تخمگذاری تغییر میکند، تا بدن پرنده برای افزایش ناگهانی نیاز به کلسیم در دوران تولید تخم آماده شود.
منابع
- https://aviagenturkeys.com/documents/
- https://hylinena.com/
- https://www.hybridturkeys.com/en/
- https://aviagen.com/
- https://hn-int.com/
- https://www.hendrix-genetics.com/en/