مقدمه
روغن و چربی از متراکم‌ترین منابع انرژی در جیره طیور هستند و استفاده از آنها می‌تواند چگالی انرژی خوراک را افزایش دهد. با این حال، قیمت و دسترسی به روغن، نوسان کیفیت، خطر اکسیداسیون و تفاوت ارزش تغذیه‌ای منابع چربی باعث شده است که استفاده از منابع جایگزین مورد توجه قرار گیرد. از طرف دیگر، ارزش انرژی چربی‌ها یکسان نیست و عواملی مانند نوع اسیدهای چرب، درجه اشباع، مقدار اسیدهای چرب آزاد و سن پرنده می‌توانند بر قابلیت هضم و انرژی قابل متابولیسم آنها اثر بگذارند.
جایگزینی روغن دقیقاً به چه معناست؟
در فرمولاسیون خوراک طیور، جایگزینی روغن می‌تواند سه هدف متفاوت داشته باشد:
- جایگزینی انرژی:هدف حفظ انرژی قابل متابولیسم جیره پس از کاهش روغن است.
- جایگزینی چربی:هدف حفظ مقدار مشخصی از چربی جیره است.
- جایگزینی اسیدهای چرب:هدف تأمین اسیدهای چرب ضروری یا حفظ پروفایل اسیدهای چرب جیره است.
این سه هدف الزاماً با یک ماده خوراکی قابل دستیابی نیستند. برای مثال، ذرت می‌تواند بخشی از انرژی حذف‌شده از روغن را جبران کند، اما منبع مناسبی برای جایگزینی اسیدهای چرب روغن سویا نیست. در مقابل، دانه کامل سویا علاوه بر انرژی، چربی و اسیدهای چرب نیز وارد جیره می‌کند.
1.چربی طیور
چربی طیور یک منبع چربی با انرژی متراکم است و می‌تواند در فرمولاسیون جیره به‌عنوان جایگزین بخشی از روغن‌های گیاهی مورد استفاده قرار گیرد. مطالعات مقایسه‌ای نشان داده‌اند که چربی طیور، روغن سویا و پیه از نظر انرژی قابل متابولیسم و قابلیت هضم یکسان نیستند و تفاوت ترکیب اسیدهای چرب در این اختلاف نقش دارد.
- چگالی انرژی بالا
- امکان جایگزینی بخشی از روغن افزوده‌شده
- تأمین همزمان انرژی و اسیدهای چرب
- استفاده از یک محصول جانبی صنعت طیور
- در بسیاری از شرایط، گزینه‌ای اقتصادی در مقایسه با روغن‌های گیاهی
- ترکیب اسیدهای چرب می‌تواند بین منابع مختلف متفاوت باشد.
- کیفیت آن به فرآوری و شرایط نگهداری وابسته است.
- در صورت جایگزینی با روغن گیاهی، پروفایل اسیدهای چرب جیره تغییر می‌کند.
- چربی‌های نامطلوب یا اکسیدشده می‌توانند ارزش تغذیه‌ای پایین‌تری داشته باشند.
- آلودگی‌های میکروبی: در صورت ناکافی بودن حرارت در فرآیند تبدیل ضایعات یا آلودگی مجدد پس از تولید، احتمال حضور باکتری‌های بیماری‌زا نظیر Salmonella و Clostridium perfringens افزایش می‌یابد که ریسک بروز انتریت و انتقال عوامل بیماری‌زا به گله را بالا می‌برد.
2.پیه گاوی
پیه گاوی یا Tallow یکی دیگر از منابع چربی مورد استفاده در تغذیه طیور است. تفاوت اصلی آن با بسیاری از روغن‌های گیاهی، درصد بالاتر اسیدهای چرب اشباع و در نتیجه تفاوت در قابلیت هضم و استفاده از انرژی است. در یک مطالعه مقایسه‌ای، انرژی قابل متابولیسم روغن سویا و چربی طیور بالاتر از پیه گزارش شد.
(Ravindran, V., Tancharoenrat, P., Zaefarian, F., & Ravindran, G. (2016). Fats in poultry nutrition: Digestive physiology and factors influencing their utilisation. Animal Feed Science and Technology, 213, 1-21.)
- انرژی متراکم
- امکان استفاده به‌عنوان جایگزین بخشی از روغن
- پایداری اکسیداتیو مناسب‌تر نسبت به برخی منابع بسیار غیراشباع
- قابلیت استفاده در ترکیب با سایر منابع چربی
- اسیدهای چرب اشباع بیشتر
- نقطه ذوب بالاتر
- قابلیت هضم پایین‌تر نسبت به منابع غیراشباع در برخی شرایط
- تفاوت در پروفایل اسیدهای چرب نسبت به روغن‌های گیاهی
- فرآیند ذوب پیه در صورت انجام در دمای بالا، برای مدت طولانی و در حضور اکسیژن می‌تواند موجب افزایش اکسیداسیون شود. همچنین به علت نداشتن آنتی اکسیدان این احتمال بیشتر است، زیرا سیستم محافظتی در برابر واکنش‌های اکسیداتیو محدودتر خواهد بود
3.دانه‌های روغنی کامل؛ دانه سویا، کلزا، پنبه‌دانه و آفتابگردان
دانه‌های روغنی کامل می‌توانند همزمان انرژی، چربی و بخشی از پروتئین جیره را تأمین کنند. با این حال، چربی آنها همراه با پروتئین، فیبر، مواد معدنی و سایر اجزای دانه وارد خوراک می‌شود؛ بنابراین از نظر تغذیه‌ای معادل روغن خالص نیستند و بهتر است آنها را مواد خوراکی پرانرژی و پرچرب بدانیم، نه جایگزین مستقیم و یک‌به‌یک روغن.
1.3.دانه سویا خام
دانه سویا خام دارای عواملی مانند مهارکننده‌های تریپسین و لکتین است و باید به‌درستی فرآوری حرارتی شود. همچنین، افزایش مصرف آن می‌تواند تعادل پروتئین، اسیدهای آمینه، فیبر و انرژی جیره را تغییر دهد. اما سویا فول‌فت بر تأمین انرژی و چربی، پروتئین، اسیدهای آمینه اثرگذار است و مقدار مناسبی اسید لینولئیک وارد جیره می‌کند. به همین دلیل، در برخی فرمولاسیون‌ها می‌تواند مصرف بخشی از روغن را کاهش دهد.
2.3.دانه کامل کلزا
دانه کامل کلزا نیز به دلیل داشتن چربی و اسیدهای چرب غیراشباع، در برخی اقلیم‌ها گزینه‌ای مناسب برای تأمین بخشی از انرژی جیره است. با این حال، مقدار فیبر و گلوکوزینولات آن باید کنترل شود و استفاده از ارقام کم‌گلوکوزینولات، مانند ارقام کانولا، اولویت دارد. وجود پوسته و فیبر باعث می‌شود انرژی قابل استفاده آن از روغن خالص کمتر باشد و افزایش مصرف آن نیازمند بازتنظیم جیره باشد.
3.3.پنبه دانه
پنبه‌دانه می‌تواند بخشی از چربی، انرژی و پروتئین جیره را تأمین کند و در مناطق دارای دسترسی مناسب، به‌عنوان محصولی اقتصادی مورد استفاده قرار گیرد. با این حال، فیبر بالا و وجود گوسیپول، به‌ویژه در ماده خام یا بی‌کیفیت، از محدودیت‌های مهم آن هستند. مقدار گوسیپول به رقم پنبه و روش فرآوری بستگی دارد و مصرف پنبه‌دانه با کیفیت پایین می‌تواند بر مصرف خوراک، رشد و استفاده از مواد مغذی اثر منفی بگذارد.
4.3.دانه کامل آفتابگردان
دانه کامل آفتابگردان نیز منبعی از چربی و اسید لینولئیک است و می‌تواند بخشی از روغن مورد نیاز جیره را تأمین کند. مهم‌ترین محدودیت آن، وجود پوسته و فیبر نسبتاً بالا است که چگالی انرژی و قابلیت استفاده از مواد مغذی را کاهش می‌دهد. همچنین، در صورت نگهداری نامناسب، چربی موجود در آن ممکن است اکسید شود.
- تأمین همزمان انرژی و چربی
- تأمین بخشی از پروتئین و اسیدهای آمینه
- تأمین اسید لینولئیک و سایر اسیدهای چرب
- امکان کاهش بخشی از مصرف روغن و سویا
- استفاده از مواد اولیه اقتصادی و در دسترس منطقه‌ای
- کاهش وابستگی به روغن‌های خالص گران‌قیمت
- چگالی انرژی همه دانه‌های روغنی از روغن خالص کمتر است.
- چربی همراه با پروتئین، فیبر و سایر اجزای دانه وارد جیره می‌شود.
- افزایش مصرف آنها می‌تواند تعادل انرژی، پروتئین، اسیدهای آمینه و فیبر را تغییر دهد.
- وجود عوامل ضدتغذیه‌ای مانند مهارکننده‌های تریپسین، لکتین، گلوکوزینولات و گوسیپول باید کنترل شود.
- مقدار پوسته و فیبر قابلیت هضم مواد مغذی را کاهش دهد.
- کیفیت آنها به رقم، روش فرآوری، شرایط نگهداری و پایداری اکسیداتیو وابسته است.
بنابراین، هنگام جایگزینی روغن با سویا دانه سویا، کلزا، پنبه‌دانه یا آفتابگردان، مقایسه صرفاً بر اساس درصد چربی کافی نیست. باید انرژی قابل متابولیسم، پروفایل اسیدهای چرب، پروتئین، اسیدهای آمینه، فیبر، عوامل ضدتغذیه‌ای و کیفیت فرآوری در کل فرمولاسیون بازتنظیم شود.
4.منابع نشاسته‌ای؛ جایگزینی انرژی، نه جایگزینی چربی
گاهی هدف از حذف روغن صرفاً حفظ انرژی جیره است. در این شرایط، منابع غنی از نشاسته مانند ذرت و گندم می‌توانند بخشی از انرژی حذف‌شده را جبران کنند. اما این مواد را نباید «جایگزین چربی» دانست. آنها عمدتاً از طریق کربوهیدرات و نشاسته انرژی فراهم می‌کنند و نمی‌توانند اسیدهای چرب موجود در روغن را جایگزین کنند.
1.4.ذرت
مهم‌ترین مزیت ذرت، قابلیت هضم مناسب و نقش آن به‌عنوان منبع اصلی انرژی در بسیاری از جیره‌های طیور است. محدودیت آن در این کاربرد، چگالی انرژی بسیار پایین‌تر از روغن است.
2.4.گندم
گندم نیز منبع مهم نشاسته و انرژی است، اما وجود ترکیبات غیرنشاسته‌ای مانند NSP می‌تواند بر استفاده از مواد مغذی اثر بگذارد و در برخی جیره‌ها استفاده از آنزیم‌ها اهمیت پیدا کند.
3.4.محصولات و ضایعات صنایع غذایی؛ نانوایی، ماکارونی و بیسکویت
ضایعات و محصولات جانبی صنایع نانوایی، ماکارونی و بیسکویت می‌توانند به دلیل داشتن مقادیر قابل‌توجه نشاسته و انرژی قابل‌هضم در خوراک طیور استفاده شوند. ضایعات بیسکویت معمولاً علاوه بر نشاسته و قند، مقداری چربی نیز دارد و به همین دلیل ممکن است نسبت به ضایعات نان و ماکارونی، انرژی بیشتری تأمین کند. این مواد بیشتر به‌عنوان جایگزین بخشی از غلات و انرژی جیره استفاده می‌شوند و جایگزین مستقیم روغن از نظر تأمین چربی و اسیدهای چرب ضروری نیستند.
5.ملاس
ملاس نیشکر و چغندرقند به دلیل داشتن مقدار بالای قندهای محلول، می‌توانند به‌عنوان منبع انرژی و جایگزین بخشی از انرژی حاصل از روغن در جیره طیور استفاده شوند. البته ملاس منبع چربی و اسیدهای چرب ضروری نیست و بنابراین جایگزینی آن با روغن از نظر تغذیه‌ای یک‌به‌یک نیست.
- تأمین انرژی از طریق قندهای محلول و قابل‌هضم
- بهبود خوش‌خوراکی خوراک به دلیل طعم شیرین
- کمک به کاهش گردوغبار خوراک
- افزایش چسبندگی ذرات و کمک به بهبود کیفیت پلت
- امکان جایگزینی بخشی از انرژی حاصل از غلات یا روغن در جیره، بسته به فرمولاسیون
- ویسکوزیته بالا و دشواری در انتقال، توزین و اختلاط در کارخانه
- انرژی آن از نظر چگالی و ماهیت با روغن قابل مقایسه مستقیم نیست
- فاقد اسیدهای چرب ضروری و بنابراین جایگزین تغذیه‌ای مستقیم روغن محسوب نمی‌شود
- مصرف زیاد می‌تواند باعث مدفوع آبکی یا چسبنده و افزایش رطوبت بستر شود
- مقدار مصرف مناسب به نوع ملاس، ترکیب جیره و شرایط فرآوری خوراک بستگی دارد
6.محصولات جانبی صنایع روغن (روغن‌های اسیدی و لجن صابونی) در خوراک طیور
در فرآیند روغن‌کشی و تصفیه قلیایی روغن‌های گیاهی (مانند روغن سویا)، فرآورده‌های جانبی تولید می‌شوند که می‌توانند به عنوان منابع انرژی اقتصادی در خوراک طیور به کار روند:
1.6.soapstock(لجن صابونی):
محصول جانبی تصفیه قلیایی است که عمدتاً شامل صابون‌های اسیدهای چرب، آب و ناخالصی‌ها است.
2.6.Acid Oil (روغن اسیدی)
حاصل از اسیدی‌کردن لجن صابونی است که بخش عمده آن را اسیدهای چرب آزاد (FFA) تشکیل می‌دهد.
1.6.Soapstock (لجن صابونی):
محصول جانبی تصفیه قلیایی است که عمدتاً شامل صابون‌های اسیدهای چرب، آب و ناخالصی‌ها است.
2.6.oil (روغن اسیدی)
حاصل از اسیدی‌کردن لجن صابونی است که بخش عمده آن را اسیدهای چرب آزاد (FFA) تشکیل می‌دهد.
مطالعات، از جمله پژوهش بورساتی و همکاران (Borsatti et al.)، نشان داده‌اند که این مواد به دلیل چربی بالا می‌توانند جایگزین ارزان‌تری برای روغن‌های گیاهی تصفیه‌شده باشند. با این حال، ارزش انرژی و قابلیت هضم آنها در محموله‌های مختلف یکسان نیست و نمی‌توان یک عدد ثابت انرژی برای همه آنها در نظر گرفت. همچنین در صورت ترکیب روغن اسیدی با مقادیر مشخصی از لسیتین و گلیسیرین، بازده هضم و انرژی در دسترس آن را به میزان قابل توجهی ارتقا می‌دهد.
- کاهش هزینه‌های خوراک: قیمت مناسب و پتانسیل اقتصادی بالا در مقایسه با روغن خام یا تصفیه‌شده.
- تامین انرژی بالا: غلظت بالای چربی و تامین انرژی قابل متابولیسم مناسب (بیش از ۷۱۰۰ کیلوکالری بر کیلوگرم ماده خشک).
- امکان هم‌افزایی با افزودنی‌ها: ترکیب روغن اسیدی با لسیتین یا گلیسیرین تشکیل ذرات قابل جذب در روده را تسهیل کرده و بازده انرژی را تا حدود ۸۵۰۰ کیلوکالری بر کیلوگرم افزایش می‌دهد.
- حفظ عملکرد پرنده: در صورت کنترل شاخص‌های کیفی، عملکرد رشد و ضریب تبدیل جوجه‌ها مشابه با جیره‌های حاوی روغن معمولی حفظ می‌شود.
- بهره‌گیری از ضایعات صنعتی: استفاده بهینه از بقایای کارخانجات روغن‌کشی و کاهش ضایعات زیست‌محیطی.
- نوسان زیاد در کیفیت: تفاوت در رطوبت، مواد غیرقابل صابونی‌شدن و اسیدیته در محموله‌های مختلف که ارزیابی آزمایشگاهی مداوم را الزامی می‌کند.
- بالا بودن اسیدهای چرب آزاد (FFA): وجود اسیدهای چرب آزاد فراوان هضم چربی را در جوجه‌های جوان (هفته‌های ابتدایی رشد) کاهش می‌دهد.
- احتمال فساد و اکسیداسیون سریع: ساختار اسیدهای چرب آزاد پایداری کمتری دارد و محصول در برابر حرارت و هوا سریع‌تر تند می‌شود و نیازمند آنتی‌اکسیدان است.
- وجود ناخالصی و مشکلات فیزیکی: وجود رطوبت و ترکیبات سنگین می‌تواند به گرفتگی نازل‌ها، رسوب در لوله‌ها و چسبندگی در خطوط تولید دان منجر شود.
- ارزش انرژی متغیر: وابسته بودن دقیق انرژی خوراک به نوع دانه اولیه و روش تصفیه که تعیین یک عدد پایدار در جیره‌نویسی را با چالش مواجه می‌کند.
راهنمای انتخاب و مصرف
7.فرآورده‌های لارو حشرات (میل‌ورم و سوپرورم) در تغذیه طیور
- به‌کارگیری لارو حشرات نظیر میل‌ورم (Tenebrio molitor) و سوپرورم (Zophobas morio) در تغذیه طیور در دو شکل «آرد کامل پرچرب» و «روغن استخراج‌شده خالص» مورد ارزیابی قرار گرفته است:
- آرد کامل حشرات: به عنوان ماده خام دومنظوره (تامین همزمان پروتئین و انرژی) عمل می‌کند؛ با این حال، به دلیل ورود همزمان نیتروژن، اسیدهای آمینه و ترکیبات ساختاری نظیر کیتین، فرمولاسیون آن به عنوان جایگزین مستقیم (یک‌به‌یک) روغن امکان‌پذیر نیست و نیازمند بازتنظیم کل ماتریکس خوراک است.
- روغن استخراج‌شده حشرات (یافته‌های مطالعه Kierończyk et al., 2018): استخراج چربی لاروها (مثلاً با دی‌اکسید کربن فوق‌بحرانی) امکان جایگزینی ۱۰۰ درصدی روغن سویا را فراهم می‌سازد، بدون اینکه بر پارامترهای رشدی یا تعادل سایر اقلام جیره اثر منفی بگذارد.
۱. انعطاف‌پذیری در تامین انرژی و پروتئین: امکان بهره‌گیری از آرد پرچرب برای کاهش مصرف همزمان کنجاله‌ها و منابع لیپیدی، یا کاربرد روغن خالص استخراج‌شده به عنوان جایگزین کامل روغن‌های گیاهی متداول بدون برهم‌زدن توازن پروتئینی.
۲. بهبود قابلیت هضم و متابولیسم چربی: بر پایه ارزیابی‌های متابولیکی، جایگزینی روغن سویا با روغن میل‌ورم به شکل معناداری قابلیت هضم عصاره اتری (چربی خام) را در سنین ۷، ۱۴ و ۲۱ روزگی و احتباس نیتروژن را ارتقا می‌دهد، بدون افت در انرژی متابولیزبل ظاهری تصحیح‌شده برای نیتروژن (AMEn).
۳. ارتقای شاخص‌های سلامت گوشت: چربی حاصل از این حشرات غنی از اسیدهای چرب تک‌غیراشباع (MUFA) است. مصرف روغن میل‌ورم شاخص‌های ترومبوژنیک و آتروژنیک بافت سینه را کاهش می‌دهد که منجر به تولید گوشت سالم‌تر با ریسک قلبی‌عروقی پایین‌تر برای مصرف‌کننده می‌شود.
۴. تعدیل بیان ژن‌های کبدی: روغن حشرات با عمل به عنوان یک ترکیب زیست‌فعال، الگوی بیان ژن‌های کلیدی متابولیسم لیپید در کبد (HNF4a و APOA1) را به شکل مثبت تنظیم می‌کند.
۱. محدودیت‌های فرمولاسیون آرد کامل: تغییرات هم‌بسته در نسبت چربی و پروتئین به همراه وجود فیبر نامحلول کیتین، مانع از جایگزینی مستقیم آرد کامل به‌جای روغن خالص می‌شود و محاسبات جیره‌نویسی را پیچیده می‌کند.
۲. ناپایداری و تنوع در ترکیب: پروفایل اسیدهای چرب و غلظت پروتئین به بستر پرورش، سن لارو و نوع تغذیه حشره وابسته است و یکنواختی فیزیکوشیمیایی بچ به بچ (Batch-to-batch) تضمین‌شده نیست.
۳. هزینه‌های فرآوری و فناوری استخراج: روغن استخراج‌شده خلوص بالایی دارد، اما روش‌های نوین استخراج (نظیر CO2 فاز فوق‌بحرانی یا پرس مکانیکی) هزینه تولید را نسبت به روغن‌های متداول گیاهی افزایش می‌دهند.
۴. ریسک‌های بهداشتی و ایمنی زیستی: ضرورت پایش دقیق بار میکروبی، کنترل آلودگی‌های اسپوردار و جلوگیری از اکسیداسیون چربی ناشی از حضور اسیدهای چرب آزاد در زمان فرآوری لاروها.
8.آنزیم‌ها و امولسیفایرها
آنزیم‌ها و امولسیفایرهای خوراکی به‌عنوان ابزارهای مدیریتی، می‌توانند وابستگی جیره به روغن‌های گیاهی گران‌قیمت را کاهش دهند. این ترکیبات جایگزین فیزیکی روغن یا منبع مستقیم انرژی نیستند؛ بلکه با افزایش استفاده از انرژی و چربی موجود در جیره، امکان کاهش بخشی از روغن فرموله‌شده یا استفاده از منابع چربی اقتصادی‌تر را فراهم می‌کنند.
اثر این ترکیبات به نوع ماده اولیه، سن پرنده، ترکیب جیره، کیفیت چربی و شرایط فرآوری خوراک بستگی دارد. بنابراین، استفاده از آنها باید همراه با ارزیابی ارزش انرژی واقعی و بازتنظیم فرمول جیره انجام شود.
1.8.بهبود هیدرولیز چزبی و تشکیل میسل
آنزیم‌های لیپاز و فسفولیپاز با کمک به تجزیه تری‌گلیسریدها و بهبود تشکیل ترکیبات قابل جذب، استفاده از چربی را در روده افزایش می‌دهند. این اثر در جوجه‌های جوان اهمیت بیشتری دارد؛ زیرا در این سن، ترشح آنزیم‌های گوارشی و اسیدهای صفراوی هنوز به‌طور کامل توسعه نیافته است. در نتیجه، قابلیت استفاده از چربی‌های اشباع و منابعی با قابلیت هضم پایین‌تر می‌تواند بهبود یابد.
امولسیفایرها، مانند لسیتین و لایزوفُسفولیپیدها، از طریق کاهش کشش سطحی چربی و افزایش پراکندگی قطرات چربی در محتویات روده، تشکیل امولسیون و میسل را تسهیل می‌کنند. این ترکیبات به‌ویژه در جیره‌های حاوی پیه، چربی‌های اشباع یا منابع دارای مقدار بالای اسیدهای چرب آزاد می‌توانند مفید باشند. امولسیفایرها چربی را تجزیه نمی‌کنند، بلکه شرایط فیزیکی لازم برای هضم و جذب بهتر آن را فراهم می‌سازند.
2.8.کاهش ویسکوزیته و آزادسازی مواد مغذی
زایلاناز و بتاگلوکاناز با تجزیه بخشی از پلی‌ساکاریدهای غیرنشاسته‌ای، ویسکوزیته محتویات گوارشی را کاهش می‌دهند. این امر دسترسی بهتر صفرا و آنزیم‌های گوارشی به چربی را فراهم کرده و می‌تواند جذب چربی و انرژی جیره را بهبود دهد.
پروتئاز نیز با تجزیه پروتئین‌های ساختاری و ماتریکس پروتئینی مواد اولیه، دسترسی به مواد مغذی محبوس را افزایش می‌دهد. آلفاگالاکتوسیداز با تجزیه رافینوز، استاکیوز و سایر الیگوساکاریدهای موجود در کنجاله سویا، بخشی از انرژی غیرقابل استفاده را آزاد می‌کند. اثر این آنزیم بیشتر از طریق افزایش انرژی قابل متابولیسم جیره است و نقش مستقیم آن در هیدرولیز چربی محدود است.
3.8.کاهش اثر فیتات و تشکیل کمپلکس‌های کلسیم و چربی
فیتاز با هیدرولیز فیتات و کاهش سطح ترکیبات فیتاتی، اثرات ضدتغذیه‌ای آن را کاهش می‌دهد. فیتات می‌تواند با کلسیم و سایر مواد معدنی کمپلکس‌های کم‌محلول تشکیل دهد و همچنین با پروتئین‌ها و برخی فرآیندهای گوارشی برهم‌کنش داشته باشد؛ در نتیجه، قابلیت استفاده از برخی مواد مغذی کاهش می‌یابد. فیتاز با تجزیه فیتات می‌تواند دسترسی کلسیم و فسفر را افزایش داده و در برخی شرایط، قابلیت هضم چربی و انرژی را نیز بهبود دهد.
ارتباط فیتات با تشکیل صابون‌های کلسیمی اسیدهای چرب عمدتاً از طریق تعامل فیتات با کلسیم و تغییر مقدار کلسیم در دسترس در دستگاه گوارش مطرح می‌شود. خود کلسیم می‌تواند، به‌ویژه در سطوح بالاتر و در حضور اسیدهای چرب اشباع با زنجیره بلند، با اسیدهای چرب کمپلکس‌های صابونی کم‌محلول تشکیل دهد و هضم و جذب چربی را کاهش دهد. بنابراین، پاسخ به فیتاز به سطح فیتات، مقدار کلسیم، نسبت کلسیم به فسفر، نوع و میزان اسیدهای چرب و دوز و ویژگی‌های فیتاز وابسته است و افزایش دوز فیتاز لزوماً به معنای افزایش متناسب هضم چربی نیست.
- کاهش هزینه خوراک: افزایش استفاده از انرژی و چربی موجود در جیره می‌تواند امکان کاهش بخشی از روغن مایع یا جایگزینی روغن گران‌قیمت با منابع اقتصادی‌تر را فراهم کند.
- امکان استفاده از منابع چربی ارزان‌تر: امولسیفایرها و آنزیم‌های چربی‌محور می‌توانند قابلیت استفاده از منابعی مانند پیه، چربی طیور، روغن‌های اسیدی و برخی محصولات جانبی صنایع روغن را بهبود دهند.
- بهبود قابلیت هضم چربی و انرژی: لیپاز، فسفولیپاز و امولسیفایرها با بهبود هضم، پراکندگی و جذب چربی می‌توانند مقدار انرژی قابل استفاده جیره را افزایش دهند.
- کاهش اثر عوامل ضدتغذیه‌ای: زایلاناز، بتاگلوکاناز، آلفاگالاکتوسیداز، پروتئاز و فیتاز می‌توانند اثر ترکیباتی را که مانع هضم و جذب مواد مغذی می‌شوند، کاهش دهند.
- بهبود سلامت روده و کیفیت بستر: افزایش هضم چربی و کاهش ورود مواد مغذی هضم‌نشده به بخش‌های انتهایی روده می‌تواند به کاهش مدفوع چرب، چسبندگی مدفوع و رطوبت بستر کمک کند.
- بهبود ویژگی‌های فیزیکی خوراک: کاهش بخشی از روغن مایع ممکن است اختلاط و فرایند پلت‌سازی را آسان‌تر کند و استحکام پلت را بهبود دهد. البته این اثر به سطح روغن، نوع مواد اولیه و شرایط کارخانه بستگی دارد.
- این ترکیبات جایگزین واقعی روغن نیستند: آنزیم‌ها و امولسیفایرها انرژی و اسیدهای چرب را به مقدار قابل‌توجه وارد جیره نمی‌کنند؛ بنابراین نمی‌توانند به‌تنهایی جایگزین کامل روغن باشند.
- وابستگی به ترکیب جیره: هر آنزیم زمانی مؤثر است که ماده هدف آن در جیره وجود داشته باشد. برای مثال، زایلاناز در جیره‌های حاوی گندم و جو و آلفاگالاکتوسیداز در جیره‌های دارای کنجاله سویا اهمیت بیشتری دارند.
- وابستگی اثر امولسیفایر به نوع چربی: پاسخ به امولسیفایر در چربی‌های اشباع، منابع دارای اسیدهای چرب آزاد و جیره‌های کم‌چربی ممکن است بیشتر باشد؛ اما اثر آن در همه منابع چربی یکسان نیست.
- حساسیت برخی محصولات به فرایند پلت: بخشی از آنزیم‌ها و برخی امولسیفایرها ممکن است در برابر دما، رطوبت و فشار فرایند پلت‌سازی حساس باشند. بنابراین، پایداری حرارتی محصول و میزان فعالیت آن پس از پلت‌سازی باید بررسی شود.
- خطر خطا در تعیین ارزش ماتریکس: اگر ارزش انرژی آنزیم یا امولسیفایر بیش از مقدار واقعی در نرم‌افزار فرمولاسیون وارد شود، انرژی جیره کاهش می‌یابد و ممکن است رشد، ضریب تبدیل غذایی و بازده اقتصادی نامطلوب شود.
- لزوم حفظ اسیدهای چرب ضروری: حتی با استفاده از آنزیم و امولسیفایر، جیره باید مقدار کافی اسیدهای چرب ضروری و نسبت مناسبی از اسیدهای چرب غیراشباع به اشباع داشته باشد. بنابراین، حذف کامل روغن‌های غیراشباع از نظر تغذیه‌ای توصیه نمی‌شود.
با توجه به اینکه بیشترین سهم انرژی جیره از ذرت تأمین می‌شود،
آیا با افزایش مصرف ذرت امکان حذف روغن وجود دارد؟
از نظر انرژی جیره، تا حدی بله؛ اما از نظر تغذیه‌ای، این دو ماده معادل نیستند.
روغن چگالی انرژی بسیار بالاتری دارد و علاوه بر انرژی، اسیدهای چرب را نیز تأمین می‌کند. بنابراین اگر مثلاً روغن از جیره حذف و مقدار ذرت افزایش یابد، باید بررسی شود که:
- انرژی قابل متابولیسم جیره حفظ شده است یا خیر؛
- اسیدهای چرب ضروری جیره همچنان تأمین می‌شوند یا خیر؛
- سطح پروتئین و اسیدهای آمینه تغییر کرده است یا خیر؛
- آیا نسبت انرژی و پروتئین تغییر کرده است یا خیر؛
- حجم و ویژگی فیزیکی جیره تغییر کرده است یا خیر؟
در نتیجه، جایگزینی انرژی روغن با غلات یک فرآیند فرمولاسیون مجدد است، نه صرفاً جایگزینی وزنی دو ماده.
انرژی روغن‌ها یکسان نیست
حتی در میان منابع چربی، نمی‌توان گفت هر کیلوگرم چربی دقیقاً مقدار یکسانی انرژی قابل متابولیسم دارد. در یک مطالعه روی ۱۳ منبع چربی تجاری، مقدار AMEn از حدود 7408 تا 9364 kcal/kg متغیر بود. بنابراین استفاده از یک عدد ثابت برای تمام منابع چربی می‌تواند باعث خطا در فرمولاسیون شود.
علاوه بر این، درجه اشباع چربی، مقدار اسیدهای چرب آزاد و سن پرنده می‌توانند قابلیت هضم و انرژی قابل استفاده را تغییر دهند. مطالعات روی جوجه‌های گوشتی نشان داده‌اند که استفاده از چربی‌های غیراشباع معمولاً در سنین پایین آسان‌تر از چربی‌های اشباع است و قابلیت استفاده از چربی با افزایش سن بهبود پیدا می‌کند.
هنگام انتخاب جایگزین روغن چه مواردی را باید بررسی کرد؟
انتخاب ماده جایگزین نباید فقط بر اساس قیمت هر کیلوگرم انجام شود. مهم‌ترین معیارها عبارت‌اند از:
جمع‌بندی
جایگزین‌های روغن در تغذیه طیور بر اساس ماهیت تغذیه‌ای و شیوه اثرگذاری در فرمولاسیون، در پنج گروه اصلی قرار می‌گیرند:
۱. منابع چربی متراکم (جایگزینی مستقیم چربی): چربی طیور، پیه گاوی، روغن‌های اسیدی، لجن صابونی و روغن استخراج‌شده حشرات؛ این مواد با تأمین غلظت بالای اسیدهای چرب و انرژی متراکم، نزدیک‌ترین رفتار تغذیه‌ای را به روغن‌های گیاهی خالص دارند، اما نیازمند پایش دقیق پروفایل اسیدهای چرب، اسیدهای چرب آزاد (FFA) و پایداری اکسیداتیو هستند.
۲. مواد خوراکی پرچرب و چندمنظوره: دانه‌های روغنی کامل (سویا فول‌فت، کلزا، پنبه‌دانه، آفتابگردان) و آرد کامل حشرات؛ این اقلام همراه با چربی، مقادیر متفاوتی پروتئین، اسیدهای آمینه و فیبر وارد جیره می‌کنند و کاربرد آنها نیازمند بازتنظیم ماتریکس کامل خوراک و مدیریت ترکیبات ضدتغذیه‌ای است.
۳. منابع کربوهیدراتی تأمین انرژی (جایگزینی انرژی بدون تأمین چربی): غلات (ذرت و گندم) و ضایعات صنایع غذایی؛ این منابع عمدتاً از طریق نشاسته، بخشی از انرژی حاصل از کاهش روغن را جبران می‌کنند، اما سهمی در تأمین اسیدهای چرب ضروری ندارند. همچنین افزایش استفاده از این منابع می‌تواند حجم و چگالی جیره و میزان مصرف خوراک را تحت تأثیر قرار دهد و بسته به نوع و فرآوری ماده، بر شکل فیزیکی خوراک و کیفیت پلت اثرگذار باشد.
۴. منابع قندی مایع (تأمین انرژی سریع و بهبود فیزیکی): ملاس نیشکر و چغندرقند؛ ماده‌ای فاقد اسیدهای چرب که انرژی را عمدتاً از طریق قندهای ساده تأمین می‌کند و با افزایش چسبندگی، کاهش گردوغبار و بهبود کیفیت و انسجام پلت می‌تواند به اصلاح خصوصیات فیزیکی خوراک کمک کند. همچنین می‌تواند بر چگالی و حجم خوراک و در نتیجه مصرف خوراک اثر بگذارد؛ بااین‌حال، مصرف آن به دلیل ریسک افزایش رطوبت بستر و ویسکوزیته بالا محدودیت دارد.
۵. ابزارهای زیستی و بهبوددهنده‌های گوارشی (افزایش بهره‌وری بدون تأمین ماده مغذی): آنزیم‌های تجزیه‌کننده (NSP-ازها، پروتئاز، فیتاز و لیپاز) و امولسیفایرها (لسیتین و لایزوفسفولیپیدها)؛ این ترکیبات خود منبع مستقیم انرژی یا اسید چرب نیستند، بلکه از طریق کاهش گرانروی شیرابه گوارشی، تسهیل تشکیل میسل، بازده بهره‌برداری از انرژی و چربی‌های ارزان‌تر را به حداکثر رسانده و نیاز فرمول به چربی افزوده‌شده را تعدیل می‌کنند. اما این ترکیبات نقشی در بهبود شکل فیزیکی خوراک یا خوش‌خوراکی آن ندارند.
هیچ‌کدام از این مواد را نمی‌توان بدون توجه به ترکیب جیره، به‌صورت یک‌به‌یک جایگزین روغن کرد. میزان انرژی قابل متابولیسم، پروفایل اسیدهای چرب، قابلیت هضم، سن و نوع پرنده، کیفیت ماده اولیه و قیمت نهایی جیره باید همزمان در نظر گرفته شوند.
در واقع، انتخاب جایگزین مناسب بیشتر از آنکه مسئله «جایگزینی یک ماده با ماده دیگر» باشد، مسئله جایگزینی صحیح انرژی و مواد مغذی روغن در کل فرمول جیره است.
نگارندگان:
- آقای مهندس کیارش استیری
- خانم دکتر چنور پورشاه‌محمد
- خانم دکتر نسیم خداکرم‌زاده
- آقای احسان حاجی لطفعلی
- خانم ویدا غلامی
منابع
- Zhang, B., Haitao, L., Zhao, D., Guo, Y., & Barri, A. (2011). Effect of fat type and lysophosphatidylcholine addition to broiler diets on performance, apparent digestibility of fatty acids, and apparent metabolizable energy content. Animal Feed Science and Technology, 163(2–4), 177–184. https://doi.org/10.1016/j.anifeedsci.2010.10.004
- Tancharoenrat, P., Ravindran, V., Zaefarian, F., & Ravindran, G. (2014). Digestion of fat and fatty acids along the gastrointestinal tract of broiler chickens. Poultry Science, 93(2), 371–379.
- Heuzé, V., Tran, G., & Lebas, F. (2019). Beet molasses. Feedipedia, a programme by INRAE, CIRAD, AFZ and FAO. https://www.feedipedia.org/node/711
- Rumbos, C. I., & Athanassiou, C. G. (2021). The superworm, Zophobas morio (Coleoptera: Tenebrionidae): A “Sleeping Giant” in nutrient sources. Journal of Insect Science, 21(2), 13. https://doi.org/10.1093/jisesa/ieab014
- Chauhan, K., Sharma, R. K., & Sharma, A. (2024). Bakery waste as a potential unconventional feed ingredient in broiler ration—A review. Indian Journal of Animal Nutrition, 41(1), 15–20. https://doi.org/10.5958/2231-6744.2024.00001.X
- Benzertiha, A., Kierończyk, B., Rawski, M., Józefiak, A., Kozłowski, K., Jankowski, J., & Józefiak, D. (2019). Tenebrio molitor and Zophobas morio full-fat meals in broiler chicken diets: Effects on nutrients digestibility, digestive enzyme activities, and cecal microbiome. Animals, 9(12), 1128. https://doi.org/10.3390/ani9121128