قندهای ساده (کربوهیدرات‌های ساده)

قندهای ساده مانند گلوکز و فروکتوز ساده‌ترین مواد غذایی از نظر هضم و جذب هستند. این ترکیبات نیاز به هضم آنزیمی پیچیده ندارند و به سرعت از طریق دیواره روده جذب می‌شوند. به همین دلیل، قندهای ساده یکی از سریع‌ترین منابع تأمین انرژی برای جوجه‌ها، به‌ویژه در روزهای ابتدایی پرورش، محسوب می‌شوند.

پروتئین‌های ساده

پروتئین‌ها برای هضم نیاز به آنزیم‌های پروتئاز دارند. در طیور، آنزیم‌هایی مانند پپسین در معده و تریپسین در لوزالمعده مسئول تجزیه پروتئین‌ها هستند. از آنجا که جوجه در دوره جنینی از زرده تخم‌مرغ که سرشار از پروتئین است تغذیه می‌کند، سیستم آنزیمی هضم پروتئین از روز اول پس از هچ فعال بوده و توانایی هضم پروتئین‌ها را دارد. بنابراین پروتئین‌های ساده از نظر هضم در رتبه بعد از قندهای ساده قرار می‌گیرند.

چربی‌های حیوانی

چربی‌ها برای هضم نیاز به امولسیون شدن و فعالیت آنزیم لیپاز دارند. چربی‌های حیوانی به دلیل اینکه در دمای بدن مرغ حالت نیمه‌جامد دارند، راحت‌تر به ذرات ریز تبدیل شده و نسبت به بسیاری از چربی‌های گیاهی سریع‌تر امولسیون و هضم می‌شوند. با این حال در جوجه‌های یک‌روزه میزان ترشح آنزیم لیپاز هنوز پایین است، زیرا لوزالمعده به طور کامل رشد نکرده است. رشد و تکامل کامل سیستم ترشح لیپاز معمولاً تا حدود ۳ تا ۴ هفتگی طول می‌کشد؛ به همین دلیل هضم چربی‌ها در سنین اولیه کمی محدودتر است. همچنین باید توجه داشت که چربی‌های حیوانی اکسید شده یا چندبار حرارت‌دیده (سرخ شده) دیر هضم بوده و حتی می‌توانند اثرات سمی در بدن پرنده ایجاد کنند. علاوه بر این، چربی‌هایی که به بافت‌های عضلانی چسبیده‌اند معمولاً قابلیت هضم کمتری دارند.

پروتئین‌های حیوانی

منابع پروتئین حیوانی مورد استفاده در خوراک طیور، در بسیاری از موارد طی فرآیندهای فراوری و حرارت‌دهی، به لحاظ ساختار پروتئینی دچار دناتوراسیون می‌شوند. در این فرآیند، ساختار طبیعی پروتئین باز شده و دسترسی آنزیم‌های گوارشی مانند تریپسین و کیموتریپسین به پیوندهای پروتئینی افزایش می‌یابد، در نتیجه هضم آنها برای پرنده آسان‌تر می‌شود. علاوه بر این، در پروتئین‌های حیوانی برخلاف بسیاری از منابع گیاهی، دیواره‌های فیبری و ساختارهای پیچیده گیاهی که مانع دسترسی آنزیم‌ها شوند وجود ندارد. به همین دلیل آنزیم‌های گوارشی می‌توانند راحت‌تر به این پروتئین‌ها دسترسی پیدا کرده و آنها را تجزیه کنند. همچنین در این منابع معمولاً عوامل ضدتغذیه‌ای مانند مهارکننده‌های تریپسین که در برخی مواد گیاهی وجود دارند دیده نمی‌شود. در کنار این ویژگی‌ها، وجود پروفایل مناسب اسیدهای آمینه ضروری باعث می‌شود پروتئین‌های حیوانی از منابع نسبتاً قابل هضم و باارزش برای تغذیه پرندگان محسوب شوند.

نشاسته‌ها

نشاسته‌ها بخش مهمی از انرژی جیره طیور را تأمین می‌کنند و برای هضم آن‌ها، پرنده به آنزیم‌هایی مانند آمیلاز پانکراسی و آنزیم‌های دیواره روده مانند مالتاز و ایزومالتاز نیاز دارد. در طیور، نقش بزاق در هضم نشاسته محدود است و بخش اصلی هضم این ماده در روده کوچک و با کمک ترشحات لوزالمعده و آنزیم‌های روده‌ای انجام می‌شود. فعالیت این آنزیم‌ها در جوجه‌های جوان از ابتدا کامل نیست و به‌تدریج با رشد دستگاه گوارش افزایش می‌یابد. به همین دلیل، در روزهای ابتدایی پرورش، قابلیت هضم نشاسته نسبتاً پایین‌تر است و سپس با افزایش سن، بهبود پیدا می‌کند. بنابراین بهتر است در جوجه‌های جوان، کیفیت و قابلیت هضم منابع نشاسته‌ای جیره با دقت بیشتری انتخاب شود.

چربی‌های گیاهی (روغن‌های گیاهی)

روغن‌های گیاهی برخلاف چربی‌های حیوانی، در دمای بدن پرنده کاملاً مایع هستند که این یک مزیت برای هضم است. با این حال، قابلیت هضم آن‌ها در جوجه‌های خیلی جوان محدودیت دارد. دلیل این امر این است که سیستم گوارش جوجه در روزهای اول، توانایی کافی برای ترشح «صفرا» و «آنزیم لیپاز» (که مسئول شکستن چربی‌ها هستند) را ندارد. چربی‌ها در آب حل نمی‌شوند، بنابراین باید توسط صفرا به ذرات بسیار ریز تبدیل شوند (امولسیون) تا آنزیم لیپاز بتواند آن‌ها را هضم کند. در جوجه‌های جوان، به دلیل نقص در این چرخه، چربی‌های هضم نشده می‌توانند باعث اختلال در سلامت روده شوند.

قندهای پیچیده (اولیگوساکاریدها)

این قندها با وجود اینکه در آب حل می‌شوند، اما برای دستگاه گوارش طیور «غیرقابل هضم» هستند. دلیل این امر نبودِ آنزیم‌های مخصوص در روده پرنده برای شکستن پیوندهای شیمیایی خاص این قندهاست. وقتی این قندها هضم نمی‌شوند، از روده کوچک عبور کرده و به بخش‌های انتهایی (روده بزرگ) می‌رسند. در آنجا، این مواد تبدیل به خوراکِ باکتری‌های مضر می‌شوند. تخمیر این قندها توسط باکتری‌ها، باعث تولید گاز، نفخ، کاهش جذب آب و در نهایت ایجاد اسهال می‌شود. به همین دلیل است که استفاده از منابعی که اولیگوساکارید بالایی دارند (مثل سویا در جیره‌های پیش‌دان) اگر بدون فرآوری مناسب باشد، می‌تواند باعث افت عملکرد گله شود.

پروتئین‌های گیاهی (سخت‌هضم‌ترین بخش جیره)

پروتئین‌های گیاهی در مقایسه با پروتئین‌های حیوانی، قابلیت هضم پایین‌تری دارند. دلایل اصلی این مسئله عبارتند از:

الف) وجود عوامل ضدتغذیه‌ای

گیاهان برای دفاع از خود در برابر آفات، ترکیباتی تولید می‌کنند که هضم پروتئین را برای پرنده دشوار می‌سازند. مهم‌ترین آن‌ها عبارتند از:    

1. آنتی‌تریپسین‌ها (ضد پروتئازها): این مواد مستقیماً فعالیت آنزیم‌های هضم‌کننده پروتئین (مثل تریپسین) را در روده جوجه مهار می‌کنند و اجازه نمی‌دهند پروتئین به اسیدهای آمینه تبدیل شود.
2. فیتات‌ها و تانن‌ها: فیتات‌ها می‌توانند پروتئین‌ها را به خود جذب کرده و از دسترس آنزیم‌ها خارج کنند، و تانن‌ها نیز با چسبیدن به پروتئین، آن‌ها را غیرقابل هضم می‌کنند.

ب) ساختار دیواره سلولی (فیبرهای گیاهی)

برخلاف پروتئین‌های حیوانی که ساختاری باز دارند، پروتئین‌های گیاهی درون «دیواره‌های سلولی گیاهی» (فیبرها) محصور شده‌اند. دستگاه گوارش طیور فاقد آنزیم‌هایی است که بتواند این دیواره‌های فیبری (مانند سلولز و همی‌سلولز) را بشکند. بنابراین، تا زمانی که این دیواره‌ها توسط آنزیم‌های خارجی (آنزیم‌های خوراکی) یا فرآیندهای حرارتی باز نشوند، پروتئینِ داخل آن‌ها برای پرنده غیرقابل دسترس باقی می‌ماند.

نکته کاربردی: به همین دلیل است که کنجاله سویا باید حتماً «فرآوری حرارتی» (پخت) شود تا هم عوامل ضدتغذیه‌ای آن غیرفعال شوند و هم دسترسی به پروتئین افزایش یابد.

فیبرها

فیبرها یکی از اجزای ساختمانی گیاهان هستند و بخش عمده آن‌ها از ترکیباتی مانند سلولز، همی‌سلولز و لیگنین تشکیل شده است. این مواد ساختار سخت و مقاومی دارند و برای شکسته شدن به آنزیم‌های ویژه‌ای نیاز دارند که در دستگاه گوارش طیور وجود ندارد. به همین دلیل، پرندگان توانایی محدودی در هضم فیبر دارند. علاوه بر این، سرعت عبور خوراک در دستگاه گوارش طیور نسبتاً بالا است و این موضوع فرصت کمی برای تجزیه این ترکیبات فراهم می‌کند. البته بخش کوچکی از فیبرها ممکن است در روده‌های کور (سکوم‌ها) توسط میکروارگانیسم‌ها تخمیر شود، اما میزان انرژی حاصل از این فرایند برای پرنده چندان قابل توجه نیست. بنابراین در جیره طیور، مقدار زیاد فیبر می‌تواند باعث کاهش قابلیت هضم مواد مغذی و افت استفاده از انرژی خوراک شود.