ریسک ناشی از فساد انواع مواد آلی تامین کننده انرژی در جیره طیور
استفاده از مواد آلی به منظور تامین انرژی به طور گسترده در صنعت پرورش دام و طیور رایج میباشد. استفاده از این مواد علیرغم مزایای بسیار گسترده ریسکهایی را در صورت فاسد شدن متوجه پرورشدهندگان مینماید. اما میزان این ریسک برای انواع مختلف مواد آلی یکسان نبوده و برخی دارای ریسک بالاتر و برخی دارای ریسک پایینتر میباشند. در این راستا در این مقاله قصد داریم به بررسی شدت ریسک هر یک از مواد در صورت فساد بپردازیم.
تعیین ریسک هر پدیده متشکل از دو مولفه احتمال وقوع و شدت آسیب میباشد. بطوریکه پدیدههایی با احتمال وقوع بالا و شدت بالای آسیبرسانی، بالاترین ریسک را داشته و پدیدههایی با احتمال وقوع پایین و شدت پایین آسیبرسانی، کمترین سطح از ریسک را دارا هستند. در این راستا به منظور تعیین ریسکهایی که هر یک مواد آلی تامینکننده انرژی در صورت فاسد شدن ایجاد مینمایند، ابتدا اقدام به رتبهبندی آنها از نظر فساد پذیری (احتمال وقوع) نموده و در ادامه میزان خطرات ناشی از فساد این مواد (شدت آسیب) را رتبهبندی مینماییم. در نهایت نیز بر اساس دو فاکتور احتمال وقوع و شدت آسیب، ریسک استفاده از هر یک از مواد مذکور را تعیین می نماییم.
رتبهبندی فساد پذیری مواد آلی تامین کننده انرژی در جیره طیور (احتمال وقوع)
- پروتئینها: به دلیل داشتن حداقل یک مولکول نیتروژن در زنجیره خود بهترین منبع تغذیه باکتریها و قارچها بوده و بالاترین سرعت فسادپذیری را دارند.
- قندهای با فعالیت آبی بالای 0.9aw مانند شربت ها و نوشیدنی های قندی
- نشاسته ها با رطوبت استاندارد
- روغنها و چربیها: به دلیل فعالیت های شیمیایی (اکسیداسیون)
- قندهای با فعالیت آبی بین 0.6aw تا 0.9aw مانند عسل یا مربا
- فیبرها: فسادپذیری بسیار پایین به علت ساختار بسیار محکم که امکان فاسد شدن بوسیله باکتریها و قارچها را نمیدهد.
- قندهای با فعالیت آبی کمتر از 0.6aw مانند شکر یا پودر قند که فسادپذیری بسیار ناچیزی دارند.
رتبهبندی خطرات ناشی از فساد انواع مواد آلی تامین کننده انرژی در جیره طیور (شدت آسیب)
- روغنها و چربیها مانند روغن سویا و چربی حیوانی هنگام فاسد شدن مایکوتوکسین تولید نمینمایند؛ اما به دلیل اکسیداسیون، ترکیبات بسیار سمی و سرطانزا تولید میکنند.
- پروتئینهای حیوانی علاوه بر تولید مایکوتوکسینها هنگام فاسد شدن و بروز مسمومیتهای حاد، به دلیل اینکه محیطی ایدهآل برای تکثیر باکتریهای بیماریزا مانند سالمونلا هستند، میتوانند موجب درگیری گله و بروز مرگ و میر بالا گردند.
- فیبرها در صورت فاسد شدن علاوه بر تولید مایکوتوکسینها و مضرات ناشی از آن به دلیل فرم پودری خود، موجب مشکلات تنفسی شدید و انسداد روده میگردند.
- نشاستهها در صورت فاسد شدن، با تولید سموم قارچی (مایکوتوکسینها) باعث مشکلات گوارشی و کاهش رشد و تولید میگردند.
- پروتئینهای گیاهی در صورت فساد، با تولید مایکوتوکسینها موجب حساسیتهای گوارشی، کاهش رشد و تولید و همچنین آسیبهای محدود به کبد و کلیه میگردند.
- قندها در صورت فاسد شدن مایکوتوکسین تولید نمینمایند، اما با ایجاد فضای مناسب برای رشد قارچها و باکتریها باعث اختلال در تعادل باکتریایی روده و کاهش اشتها و هضم و جذب خوراک میگردند.
با توجه به آنچه بیان گردید میتوان بر مبنای ماتریس پیش رو ریسک هر یک از مواد آلی تامینکننده انرژی در صورت فاسد شدن را در سه گروه با سطوح ریسک بالا، متوسط و پایین به شرح زیر معرفی نمود:
گروه اول که بالاترین ریسک را دارا هستند شامل پروتئینهای حیوانی و روغنها و چربیهای فاقد آنتی اکسیدان میباشند. این گروه احتمال فساد بالایی داشته و در صورت فاسد شدن میتوانند آسیبهای جدی و جبرانناپذیری به گله وارد نماید. از اینرو توصیه میشود تا حد امکان استفاده از این اقلام در جیرههای غذایی محدود یا حذف گردد.
گروه دوم که ریسک متوسطی را به پرورشدهندگان تحمیل میکنند، روغنها و چربیهای دارای آنتیاکسیدان، فیبرها، نشاستهها، پروتئینهای گیاهی و قندها با فعالیت آبی بالای 0.9aw میباشند. این اقلام یا احتمال وقوع پایین و شدت آسیب بالایی دارند، یا احتمال وقوع بالا و شدت آسیب پایینی دارند و یا احتمال وقوع و شدت آسیب متوسطی دارند. از اینرو نسبت به گروه پیشین ریسک پایینتری ایجاد مینمایند. به منظور مدیریت ریسکهای متوسط، توصیه میشود اقدامات پیشگیرانه جهت کاهش احتمال وقوع یا کاهش شدت آسیبها صورت گیرد. استفاده از آنتیاکسیدانها، استفاده از توکسین بایندر و نگهداری مواد در شرایط مناسب از جمله مهمترین اقدامات پیشگیرانه میباشد.
گروه سوم که دارای احتمال وقوع فساد پایین و نیز شدت آسیبرسانی پایین در صورت فساد هستند، قندها با فعالیت آبی کمتر از 0.9aw میباشند. از اینرو میتوان این گروه را مناسبترین مواد برای تامین انرژی در جیره غذایی پرندگان دانست. در این گروه به دلیل ریسک پایین نیاز به هیچگونه اقدام پیشگیرانه نمیباشد.